Wednesday, September 20, 2017

नानीहरुलाइ सन्चै छ ?!

नानीहरुलाइ सन्चै छ ?!

-------------------------
कर्मचारीको लागि पनि आषाढ बेफुर्सतकै समय हुन्छ । झरीको बेसुरे झुनझुनसंगै चारैतिर झुम्मिएको कुहिरोले एकतमासको बोझिलोपन थपिदै गएकोछ । आकलझुक्कल झ्यालबाट देखिएका टुक्रे दृश्यहरुले उहिलेको , कता कताको झझल्को दिदैछन् । खुट्टा बाधिएका एक हूल खच्चरहरु खोच्याउदै नजिकैको चउरभरि चरिरहेकाछन् । केही आधुनिकाहरुको हिले सडकमाथिको साबधानीपुर्ण हिडाइ र छिल्लिएको हाँसोको संयोग हेर्न सुन्नलायक छ । लहरै उभिएका पथ-बृक्षहरु यस्तै परिदृश्यका साक्षी हुन क्या रे ।
यो एकलो बसाइ सारै बेसोमतिलो र बेरसिलो हुदोरहेछ । बासी अखवार आँखा अगाडि पस्किन्छु । मासिक राशीफल हेर्दा दशम राहु र चौथो केतु विशेष फलदायक रहने र बेला कुबेलाका यात्रा सम्झना रहिरहने खालका हुने गोचरदशा रहेछ । पट्यार लागेर समाचारपत्र पट्याउछु । बाताबरणमा बाक्लो कुहिरो थपिएकोछ । टाढा आँखा घुमाउदै पुराना यात्राका सम्झनामा भन्ज्याङ्गको उकालीभरि अलमलिन खोज्छु ।
सिमसिमे पानिमा रुखमुन्तिर निथ्रुक्रै भिजेको एउटा धमिलो छाया प्रष्टिदै आउछ । यदाकदा उसंग एक्लै घुम्दा बस्दा जिबनको अर्थबोध बिबिध रंगमा यसैगरि प्रष्टिने गर्दथ्यो । उसंग हिडदाको नागबेली बाटो छोट्टिएको जस्तो लाग्थ्यो । उसको छेउमा पुग्दा मेरो " म " कुन रुपमा अभिब्यक्त हुन्थ्यो, कुन्नि ? हामी एकार्कालाइ बुझे पनि आफैलाइ नबुझेका जस्ता हुन्थ्यौ ।
कागतिको अचारसंग रोटी टोक्दै एकदिन मैले सोधेको थिए ।
" हामीहरुको रसीलो रङ्गीन मन भएको भए अहिले के गरिरहेका हुन्थ्यौ? थाहा छ ? "
" अँ हँ " उसको छोटो उत्तर थियो , " मलाइ के मात्र थाहा छ भने तिमीजस्ता डुलुवाहरुसङ्ग रसीलो मन हुनै सक्दैन ।"
प्रसंग तनावतिर मोडियो । समय-शुन्य मौनतामाथि उसैले प्रहार गरि ।
" प्रेम गर्न र बदलालिनमा नारीहरु पुरुषभन्दा अगाडि हुन्छन भन्छन नि । "
" हो, नित्सेले पनि यस्तै भनेका थिए ।" मैले समर्थन मात्र गरे ।
यसरी बर्षातको बेफुर्सदी समय उबारेर हामीहरु बाटो भरि सुरुसुरु हिडीरह्यौ । हिलो र माटोमा पनि सुगन्ध हुँदोरहेछ । बाँज बज्राँठका सदाबहार हरीया जंगलमुनिका जुकाहरु र चिप्लो ओसीलो बन्यपथले बिथोलिनुपर्ने यात्रा पनि जिन्दगीभरि भुल्न नसकिने हुँदोरहेछ । ओ हो , मेरो पुरुष मनले बतासिदै जाँदा नितान्त ब्यक्तिगत क्षणका कथा कुथुङ्ग्रीहरु मनमनै परायालाइ पैचो दिन थालियो । परायालाइ आफन्तमानी सताउने ती समर्पित क्षणहरुमा उसको प्रारम्भिक स्वाभाविक सतर्कता पनि बिस्तारै थान्को लाग्न थाले । आँखाहरुले फ्रायडको मनोबाद पढदै गए , पिउदै गए । आषाढको सिमसिमे पानीले ओतलाग्दा पनि रुझाउन छाडेन ।
" निथ्रुकै पो हुनु भएछ त । " मेरो भिजेको कुमथलोमाथिको तातो हातको स्पर्श पिठ्यु मुसार्दै क्रमस: बाहिरियो ।
" तिम्रा लुगा पनि खतमै भएछन नि ।" मैले उसको सारीको सप्कोलाइ शालीनतापुर्बक समाते । तपाइबाट तिमीमा झरेको हाम्रो सम्बोधन झनझन आत्मीय भएर एक अर्कामा अल्झिदै गयो ।
समयलाइ पनि बाँध्न सकिन्छ भन्छन् । तर सिमित समयकालागि सुदूरप्रदेशमा खटिएको सरकारी कर्मचारीको यात्रावधि कति पो लम्ब्याउन सकिन्तय्यो र?  बिशाल कालखण्डसंग यस्ता क्षणहरुको अनुपात निकाल्नकालागि गणितको कुनै सुत्रले पनि काम गर्दैन ।
मेरो छेउमै हिडीरहेकी एक्ली नारी पात्रलाइ भुलेर म क्षितिजको हरियालीमा र बगरका बस्तीहरुतिर झकाउन थाल्दछु ।
" के सोच्दैछौ? " म फेरी बिथोलिए ।
" तिमीसङ्गको बसाइलाइ कसरी लम्ब्याउने हो भनेर…. ।" मैले नेटो काटे ।
" बसाइ हैन, हिडाइ मात्र……. । " उसको संशोधनमा मेरो चित्त बुझ्यो ।
हिडाइ रोकिनु भनेको गति शून्य हुनु हो । यो मलाइ मनपर्दैन । चरैवेति, चरैवेतिको आर्य आदर्शलाइ कुनै सीमानामा पनि बाँध्न सकिँदैन । यस्तै भुभुल्काहरुको अनन्त यात्राक्रम निरन्तर चलिरहन्छ । कुनै उदास क्षणमा मैले सोधेको थिए ।
" ज्ञानू! "
" हजूर ! "
" म सरुवा भएर गएपछि मलाइ कुन रुपमा सम्झिनेछौ? भन त ।"
"  धत् ……… ऽऽ ।"
अनायास आँखा रसाए । लल्याक लुलुक भएर उ मसङ्ग  ओतलाग्न आइपुगी । पर कतै आँखा घुमाउदै मैले उसको भिजेको लामो कपाल सुम्सुम्याइ दिए । त्यो क्षण तीतो थियो कि मीठो ? ख्वै … ।
अनायास फोनको घन्टी बज्छ । बाहिर पानी दर्केकोछ । मेरो निबाश स्थान कुहिरोमा कैद भएछ ।
श्रीमतीले फोन गरेकी रहिछन् । सँधैजस्तो मेरो सोधाइ शुरु हुन्छ ।
" हेलो, नानीहरुलाइ सञ्चै छ ? "
---
(  ०५३ सालमा कर्मचारी मिलन केन्द्र सुर्खेतको बार्षिक मुखपत्र " सुर्खेत सुमन " मा प्रकाशीत कथा । )

। 

Tuesday, September 19, 2017

एकादेशमा गाउँका कुरागर्दा

एकादेशमा गाउँका कुरागर्दा …..


=====((((((======

नेताहरुले नगर्नु गरे, गर्नु पर्ने गरेनन् र देश विग्रियो भन्ने बहस  ऊ चुपचाप सुनिरहेको थियो । उसलाई भने देश किन विग्रियो ? थाहा थिएन, कसरी विग्रियो भन्ने पनि थाहा थिएन । खासमा देश भनेको के हो त्यो नै पनि सपष्ट थिएन । तर सबै जना चिन्तित देखेर उसलाइ देशमा कहि न कहि गडबड भएको बिश्वास पर्छ । त्यस पछि केहि त भनौ भनौ जस्तो लाग्यो र उ पनि बिचार राख्न थाल्यो  – ‘देश विग्रियो भने पनि हाम्रो लागि के छ त ? हामी आफ्नै गाउँ न जानुपर्छ । देशमा त हाम्रो को छ र? हामीले किन चिन्ता गर्नु देशको ?’
त्यसपछि पानीको बोतल तान्यो र भन्यो –
"अबेर भयो अब सुतौं । भोलि बिहानै काममा जानुछ ।"
तर कोही पनि जन्मभुमीका पुराना सम्झना सुन्न र सुनाउने मौका छाडन चाहदैनथे । सबै साथीहरूले आआफना कथा ब्यथा सुनाउदै गर्दा  उसले पनि आफनो गाउँका कुरा झिक्यो । आमाबुबा बुढाबुढी हुँदै गएको, रोगी भएको प्रसङ्ग ल्यायो । यसरी कुरा गरिरहँदा झन्डै रोए जस्तो भयो ऊ। आमाबुबालाई भेट्न मन लागेको कुरा गर्‍यो । यो बिरानो शहरमा कतिन्जेल बस्नु भनेर छट्पटी देखायो । लामो सास तान्यो र कोठामा यताउती घुमिरह्यो । उसले कुराकानीको सिलसिलामा आजसम्म साथीहरूलाई कहिल्यै नभनेको एउटी संग बसेको प्रेमकथा पनि उप्कायो । यस्ता कथाहरुको क्रम राति अबेरसम्म चल्यो ।
---
अबेर गरि बिछ्यौनामा गए पछि आज पटक्कै निन्द्रा आएन । रातभरि ऊ सिन्दुरे डाडातिर घुम्दाफिर्दाका रमाइला क्षणमा अलमलिइ रह्यो । गोजीबाट भुटेका भटमास झिकेर एकमुठी एउटी किशोरी कन्याको हातमा हालिदिएको सम्झियो र मुस्कुरायो । त्यसपछि एक वर्ष अघि नै ती कन्याको बिहे कसैसँग भएको खबर गाउँकै मल्लागाउँको भाइले भनेको कुराले मन अमिल्यायो   । यति हुदासम्म त गला अबरूद्द भएको थियो । जे भए पनि  एक मनले आफनी ती मायालुको  घरपरीवार हेेर्न सारै रहर लागेर आउँथ्यो । तर कसरी ? ऊ यही आएर रोकिन्थ्यो । अकमक्क हुन्थ्यो । यसरी दोस्रो दिनको एकाबिहानै उ उनिदै काममा जानुपर्ने भयो।
साँझ साथीहरूले फेरि आआफना गाउँघरका सम्झना उप्काएपछि उसले एक्कासि बरर आँसु झाँर्यो र भन्यो – वास्तवमा मलाइ माया गर्छु भन्ने मोरीको त बिहे भएछ ! पगलीले छोरो पनि जन्माएकी छ रे ! मलाई एक कल फोन पनि नगरी बिहे गरीछ । अब त त्यसलाई  मेरो सम्झना पनि आउँदैन होला है ।  "
यसपछि ऊ नमिठोसँग मुस्कुरायो र भन्यो - " खासमा मलाई गाउँ जान पनि मन  छैन अब  त? किन जानु गाउँ ? बृद्द बाआमा बाहेक को छ र त्यहाँ मेरो ? के छ र त्यहाँ मेरो ? बस् , त्यही विरहलाग्दो सिन्दुरे डाडाको जंगल त हो नि ! "
यसै क्रममा एक दिन साँझको जमघटमा फेरि भन्यो –  " मेरो कथा त सकिदैछ भाइहरु! मनमिलेको मान्छे नपाइने भएपछि के देश के परदेश , के गाउँ के शहर । एउटी थिइ, त्यो गई हाली । अब त बाँच्ने रहर पनि सकिए जस्तो छ हौ।"
उसले एकचोटी सबैलाई हेरेर फेरि यस्तै कुरा दोह-यायो  र जुरुक्क उठेर चुपचाप डेरातिर लाग्यो ।  यसरी एकाएक देशको पीडा " एउटी " को बिहेमा आएर टुंगिएको थियो ।  त्यहाँ जमघट जारी थियो ।  सबैले देश विर्सिएर गाउँ सम्झिरहेका थिए । घर संझिरहेका थिए । गाउँघरबाट आएका आआफ्ना मायालुका अन्तिम कलहरू सम्झिरहेका थिए ।

बर्बाद मेरो भयो


( यो कविता कनकधारा स्वामी स्वदेशानन्दज्युको फेेसबुक टाइमलाइनबाट साभार गरिएकोछ ।  )
बर्बाद मेरो भयो..... (शार्दूलविक्रीडित)
............................................

आफू बस्छ हिमालका नजिकको स्वर्गीय उद्यानमा,
धाई सद्गुरु खोज्न पुग्छ जहिल्यै पापीष्टको गाउँमा।
आफ्ना देव समान शैल चुचुरा पुज्दैन कैल्यै पनि
फोहोरी अरुकै जलाश्रयहरू ढोग्दैछ जैले पनि।।०१।।

च्याभ्रुङ्,मादल,डम्फु ओसिनगए रुन्छन् शनै धुर्धुऱु,
मर्चुङ्गा अब को बजाउँछ यहाँ मर्छन् बिनायोहरू।
हामीमाथि विभिन्न शत्रु दलले पार्दैछ फाटो कति,
आफ्नो संस्कृति बेच्न जान्छ अरुको खुट्टाहरूमा परी।।०२।।

आफ्नो मानिसमाथि छैन जनको विश्वास थोरै पनि,
अर्काकै चतुरे कुरातिर परी जाँदैछ जैले पनि।
आफ्ना कञ्चन रूप शुद्ध जलमा राख्दैन आस्था रति,
पायो खान भने झर्‍यो तलतलै गर्दैन आत्मोन्नति।।०३।।

आफू देव समान सृष्टि शिवको पार्वत्यको सन्तति,
छोरी दिन्छ अतीव नीच कुलमा सोद्धैन एकै रति।
जन्माईकन वर्णसंकरहरू भर्दैछ पाखाभरि
आफू बस्छ लुकेर गाउँ घरमा अर्कै छ बाटाभरि।।०४।।

किन्ने काम सगर्व गर्छ जहिल्यै लज्जा नमानीकन,
अर्को बेच्छ सधैं भईकन खुशी झर्को नमानीकन।
आफैं मालिक हो तथापि अरुको गर्दैछ हा चाकरी,
पुर्खाको गरिमा घटाउनगयो सन्तान ऐलेघरी।।०५।

अर्काकै हित निम्ति बोल्दछ सधैं बाठो भई गाउँमा,
अर्कै मालिक छन् विभिन्न थरिका नेपथ्यमा मञ्चमा।
ठूला हुन् गुरु विश्व विश्वभरिकै हुन् भाग्यदाता हरि,
पाएँ ढोग्न भनेर हर्षित भयो हाँ जी र हूँ जी गरी।।०६।।

को पूज्ला अब यी किराँत कुलको याक्वा तथा मुन्धुम,
साकेला अब को मनाउँछ यहाँ अर्कै छ धर्मोद्यम।
मस्टो मर्नगए विभिन्नथरिका जाली कुरामा परी,
मेरो यो पहिचान मर्छ सजिलै बाँच्दैन होला हरि।।०७।

खेल्दैनन् अब देउसी घरघरै होली सबै दल्दछन्,
आफ्ना तीज दशैं तिहार घटिया भन्नेहरू मिल्दछन्।
अर्कै संस्कृतिमा रमाइरहने सन्तान मेरो भयो,
अर्काकै जहिल्यै गरीकन जदौ बर्बाद मेरो भयो।।०८।।

............ ......................... .
विनीत-
कनकधारा स्वामी स्वदेशानन्द,
पश्चिम कामाख्या, पाण्डु, गुवाहाटी, असम
मितिः १८ सितम्बर २०१७
समयः रात्री ०८ बजेर १५ मिनेट जाँदा।

Sunday, September 17, 2017

अस्पतालमा एक दिन

अस्पतालको एक दिन
=============
डाक्टरको कोठा बाहिर हामी समेत ८/१० जनाको भयभित जस्तो लाग्ने  शान्तसमूह बेन्चहरु ओगटेर बसेकोछ । दुइजना अरु थपिन आए । छोटो कदकी महिला र उहिले स्वस्थहुदा गठीलो जिउडालको लाग्ने बर्तमानमा दुब्लो देखिएको पुरुष पात्र । दुबै जनाको उमेरले नेटो काटिसकेको बुझिन्थ्यो । दुबैले बेन्चको खाली ठाउँ ओगटेपछि महिलाले कुरा गर्न शुरु गरिन् ।
" के डाक्टर अहिलेसम्म आएका छैनन् र?"
" छैनन्।" लगभग सामुहिक स्वरमा जवाफ आयो ।
ती महिला कुराकानीको मुडमा थिइन । तर त्यहाँको समुहमा कसैले पनि खासै चासो देखाएनन् । उनी आफै फतफताउन थालिन ।
" ढिलो होला जस्तो छ । … हाम्रो भाग्यमै पर्खनु पर्ने लेख्या रै,छ ।… आज पनि कुरी बसौ, है न त? "
कसै कसैले अनुहारमा प्रतिकृया देखाए पनि बार्तालापमा कोहि सामेल भएनन् ।
सायद म जस्तै अरुलाइ पनि उन्को कुरामा रुचि थिएन । नाकमा अस्पतालको औषधीय गन्ध भरिएको थियो । कोरिडोरमा केही मानिस हिडीरहेका आवाजको सिलसिला जारी थियो । .. केही असपष्ट स्वरहरु । केही सुस्केरा र रुवाइहरु .. मनभरि गर्हुङ्गो थप्दै थिए ।
" हँ.." महिलाको पुरुष मित्रले केही सोधेको अर्थमा अपेक्षाकृत ठूलो स्वर निकाल्यो ।
" डाक्टर साप आएजस्तो छ । मैले उनको मोटरको आवाज सुने " महिलाले पनि ठुलै स्वरमा भनिन् ।
" हँ .." पुरुषले आफनो एक हात आफनै कानसम्म पु-याएर साउतिको शरीर-संकेत गरि ठुलै स्वरमा सोध्यो ।
सायद पुरुष कान कम सुन्थे । उन्को भंगीमाले यो बताइसकेको थियो ।
" यिनले केही सुन्दैनन् ।" महिला अरुलाइ बताउन थालिन् । उनको स्बरमा यो खबर सुनाउन सकेकोमा एक किसिमको जोस थपिएको थियो ।
" यिनको एक कान त बिल्कुलै खराब छ ।…. तर हामी कानको उपचारका लागि आएका हैनौ ।  वहाँको खुट्टामा पनि खराबी छ । बिजुलीको सेकाइ दिनु पर्छ ।" महिला पुर्बबत बेलिबिस्तार लाउदै थिइन् ।
" बिजुलीको सेक?" म अनायासै सोध्न पुगे ।
" अँ भन्या… । मलाइ पनि मेरो खुट्टा सेक्नु पर्नेछ। यो सेकाइ खासै गारो छैन । " उ त खुशी भएर बात मार्न थाली ।
" के तपाइको खुट्टा पनि खराब छ र ? बिरामी जस्तो त लाग्नु भएको छैन नि । " म सोध्दछु ।सायद उनलाइ मेरो कुरा मन परेन ।  मुख बिगारेर भन्न थालिन्  ।
" सायद मेरो खुट्टाको पीडा कहिल्यै कम हुनेवाला छैन ।  तीन बर्षदेखि परेशान छु । "
" उपचार भए किन ठिक हुदैन ? ठिक हुन समय लाग्छ । " कसैले सल्लाह दियो ।
" मेरो शरीर रोगको घर भैसक्यो । क्यै पनि ठिक हुनेवाला छैन । ब्डप्रेसर, सुगर थायराइड, प्रोष्टेड…." उनी भन्दै थिइन र रोगको गिन्ती पनि जारी थियो । उनको पुरुष मित्रको यो बेलिबिस्तारमा कुनै चासो थिएन । म कुराभन्दा पनि प्रौढप्रति आकर्षित हुँदै उनलाइ नियाल्न थाल्छु । उ त महिलाको नजरबाट बच्दै आँखा झिम्क्याउछ र अजीब किसिमले मुस्कुराउछ । रोगी मानिस यसरी हाँस्न सक्दैन । म असमन्जसमा पर्छु ।
यतिकैमा ढोका खुल्छ । वार्डब्वाइ पो हो कि भनेर सबैले त्यतै नजर लाए । तर अँह, अर्को एक मानिस थपिन्छ । खाली बेन्चमा सुस्ताउदै उ लामो सास फेर्छ । मलिनो अनुहार भएको त्यो थकित मोटो मानिसको एउटा हातले आफनै छाति मुसारिरहेकोछ ।
" बाप रे…. बाहिर त धेरै चिसो छ ।" उ मुखबाट सिगरेटको धुवाजस्तै बाफ निकाल्छ । प्रतिक्षारत समूह चुपचाप छ । बोलक्कड महिला एकटक लगाएर नवगन्तुकलाइ हेरीरहन्छिन  । मोटे रोगी आफनो भनाइ प्रमाणित गरेजस्तो काँधको गलबन्दीलाइ टाउकोमा बाध्दछ र कान ढोक्छ ।
" त्यति जाडो छ र ? हामी दुब्लापात्ला मानिसलाई समेत खासै चिसो महसूस भएको छैन । झन मोटा मानिसलाइ त के पो होला र? खै! " ती बाचाल प्रौढा स्वभावबश अस्वाभाबिक स्वरमै बोल्छिन । मोटे प्रौढ यो अशिष्ट टिप्पणिबाट अप्रभाबित नै रहन्छ । उ समुहप्रति सम्बोधन गर्दै र सहमति जनाउदै आफनो भनाई राख्छ ।
" यो बोसो थपिदै जानु त रोगै हो । चिसो जसलाइ पनि लाग्छ ।…  के डाक्टर आएका छैनन् ? "
कोहि पनि एकीन बताउन सक्ने अबस्थामा थिएनन् ।
तर फतौरी महिला चुप बस्न सकिनन् ।
" डाक्टरले पहिला भर्ना गरिएका बिरामीहरुलाइ हेर्छन् । त्यसपछि मात्र यता ओपिडीको पालो आउँछ । राउण्डमा होलान अहिले… "
हामी बसिरहेको बरंडामा उदास वातावरण छ । मोटे मानिसलाई श्वास फेर्न समस्या थपिए जस्तो छ । उ लामो लामो सास फेर्दैछ । सबै मानिस कुनै अज्ञात आसंकाले संत्रस्त छन् । अचानक वार्डब्वाइ ढोका पुरै उघारेर कोठामा प्रबेश गर्छ । आआफनो पुर्जा लिएर मानिस खडा हुन्छन । तर उ पुर्जा लिदैन, बरु कति जना रोगी छन भनेर गिन्ति गर्न थाल्छ । र लगतै ढोका खुलै छोडेर बाहिर निस्कन्छ । बाहिरको चिसो स्याँठ कोठामा भित्रिन्छ ।
" डाक्टरले धेरै मान्छे जम्मा छन कि भनेर बुझ्न पठाएको रै,छ । " उनै बोलक्कड महिलाले जानकारी पस्किन्छिन । सब जना पूर्बबत चुपचाप छन् । मोटो चश्मा लगाएको दायाँ खुट्टा बाधेको थप एक जना प्रौढ फेरि थपिन्छन् । मेरै छेउमा बसेर खुट्टा तन्काउन खोज्छन ।
म उनकालागी थपस्थान खाली गरिदिन अलि पर सरिदिन्छु ।
" आरामले वस्नोस । म त यहि खुट्टा बोकेर हिडन अभ्यस्त भैसकेकोछु । " । त्यो अभागी मानिस स्वयम् नै ढल्केर आरामसंग पसारिन्छ । म उसको बारेमा मनोगत अनुमान लगाउछु । एकैछिनमा उसप्रतिको रुचि पनि सकिन्छ । उ भने आँखा चिम्लेर तिघ्रा थपथपाउदै ओठ चलाउन थाल्छ र कुनै गोप्य मन्त्रोच्चारण गरेजस्तो लाग्छ ।
साँच्चै उसको यो उपक्रमसंगै बाताबरणमा एक किसिमको सुनसानपन छाउछ । सबै जना आआफ्नै बेदना र कथा-ब्यथामा हराएका जस्ता देखिन्छन । बाहिरको हुस्सु झनझन गहिरो हुदैछ । हाता किनारका अशोकबृक्ष झन झन शोकमग्न देखिन्छन । कोठाको रोशनदानमा यौटो भङ्गेरो जाडोले लुक्न खोज्दैछ । सेता पुतलीजस्ता आधा दर्जन नर्स कोरीडोर कभर गरेर हिडदैछन् । तिनीहरुलाई अर्थ्याउन नपाउदै घुँडासम्मको सेतो एप्रोन लगाएका एक जोडा डाक्टर हतार हतार त्यतै तिर लागे ।
" ओ हो, फेरि खतरनाक अपरेशनतिर पो लागे डाक्टरहरु त ।" फेरि उनै महिलाले मौन तोडिन । पछिल्लो पटक आएको खुट्टा मुसारि रहने मानिस पनि दिक्दारिए जस्तो छ । पुन: ती महिला यो निस्सासिदो वातावरण सहन गर्न सक्दिनन् क्या रे । बोल्न थालिहालिन् ।
" जे भए पनि अपरेशनमा त्यति दुख्दो रहेनछ । मेरो त तीन चार अपरेशन भैसक्यो ।……"
बोल्दाबोल्दै उ स्वगत सम्बाद बखानी रहन्छे । कसैलाई त्यो प्रति सरोकार छैन । अस्पतालको ढोका नजिक एउटा एम्बुलेन्स आएर रोकिएको देखिन्छ । मलाइ यसरी बसिरहन उच्चाट लाग्छ । र कोरिडोरतिर निक्लिन्छु ।
स्ट्रेचरमा गुडाएर कनै बयस्क महिलालाइ लगिदैछ । गर्दनदेखि खुट्टासम्म नीलो कपडाले ढाकिएकोछ । भित्र पसेका रहस्यमय आँखाहरुमा कुनै चमक छैन । केही क्षणको लागि मेरो आँखाको चारैतिर अँध्यारो किरमिर भए जस्तो लाग्छ । लाग्छ, जिबनका सबै चिन्ह हराउदैछन । सारा अावाज सकिदैछन । मलाइ कतै भागु जस्तो हुन्छ ।
कोठामा भेटिएकी ती बाठी महिला पनि बाहिर निक्लेकी रहिछन । उनी मसंग बोल्न खोजेजस्तो छ । उनले भनिन् ।
" डाक्टर आइ सके । पुर्जा लिने मानिस पनि आउँछ होला । पुर्जा दिन जानोस्न । "
म कोठामा फर्किन्छु । सबै बेन्च भरिएकाछन । मेरो पुरानो स्थानमा कोहि बसिसकेछ । म उभिएरै चिसा हात खल्तीमा छिराउछु । उहीँ पुरानै वार्ड ब्वाइ पनि कोठाको दैलो ओगटेर उभिन्छ । मैले पुर्जा दिन खोज्छु । उ भन्छ ।
" पहिला डाक्टरले जरुरी काम सक्छन । त्यसपछि मात्र म पुर्जि लिन शुरु गर्छु । "
" म उभिन सक्दिन । पुर्जा जम्मा गरि दिनोस्न । "
म जिद्दी बालकले जस्तो गर्छु। उ चुपचाप पुर्जा एकठ्ठा गर्न थाल्छ ।
यसै भिडभाडमा एक महिला  पन्द्र सोल बर्षकी छोरी(?) सहित कोठामा प्रबेश गर्छिन । उनको फुर्तिफार्ति हेर्दा ती कुनै बिमार भएको जस्तो लाग्दैन ।
उहीँ मलाइ पुर्जा बुझाउन भित्र पठाउने महिला पनि त्यसै भिडमा पुगीसकेकी रहिछन् । उनी पछि आएकि  आमाछोरीप्रति लक्षित बनेर भनिरहेकी हुन्छिन ।
" डाक्टरले सबभन्दा पहिले त्यसै मोटेलाइ बोलाउने होला ।…….। अँ , तिम्रो छोरीलाइ कस्तो छ अहिले ।"
" केही राम्रो भएकोछ । इलाज चलेकैछ । "
" अब कतिसम्म … ? ।"
" करिब एक महिना अरु भन्छन ।"
" एक महिना! "
अतिबक्ता महिला कुनै नयाँ उपकथा ( इपिसोड ) सोच्न थालिन क्या रे । मोटो मानिस ज-याकजुरुक गर्दै उठेर टहल्न थाल्यो । उसको मुखाकृति देखेर म झस्किन्छु । अनुहारमा भय ब्याप्त छ र अनुहार नीलो भैसकेकोछ । फटाफट उ बाहिर निक्लिन्छ । त्यहि गतिमा उ कतै ओझेल हुन्छ ।
" गयो, हैन! यस्तै हो त्यो । " उहीँ बकबके महिला बोल्न थाल्छिन् । " त्यसलाइ आफनो रोगसंग लगाव भैसक्यो । डाक्टर एक्लै नहिडनु भन्छन । तर उ सँधै हिडेरै यहाँ आउँछ र यसैगरि केहिबेर बसेर हिडेरै फर्किन्छ  । उ एक किसिमको मनोरोगी भैसक्यो । "
उनी लामो श्वास लिएर फेरि थप्छिन-" म पनि हरेक दिन त्यसैको बारेमा सोच्दै यहाँसम्म आउछु । उ न आएसम्म छटपटि भै रहन्छ । भोलि त्यो आउँछ कि आउदैन , भन्न सकिँदैन । "
अब ती महिलालाई यहाँ पर्खिनमा दिक्दार लागे जस्तोछ । उनी साथको श्रवणसुस्त प्रौढलाई इशारा गर्छिन र लगत्तै दुबैजना पुरानै लयमा कोठा बाहिर निकलन्छन । म पनि कोरिडोरतिर निकलन्छु । स्ट्रेचरमा लगिएकी महिलाका टकटकी लगाएका आँखा सम्झिन्छु । आफनै अनुहारभरि माकुराको जालो लागेजस्तो असजिलो हुन्छ । बेचैन भएर बाहिरको बरण्डासम्म पुग्छु । अस्पतालहाता बाहिरको रेलिङ्गभन्दा पर सडकमा जिन्दगीको अर्कै होहल्ला छ । त्यो गतिमान दृश्यको प्रवाह रमाइलो लाग्छ । त्यसभन्दा पर भने हलुको हुँदै गएको हुस्सुका कारण कहि पनि सपष्ट हुनसक्दैन । तर मलाइ लाग्छ, त्यहाँ पनि जिबनको अर्को कुनै कोलाज कुनै अर्को लयमा नाँचीरहेकोछ, हाँसीरहेकोछ ।

Friday, September 1, 2017

बिमारी सपनाहरु


  पहिलोपल्ट अस्पतालको बेडमा पल्टिएर पुराना कुरा सम्झिदैछु । मेरो भित्र अन्तरकुन्तरमा कतै एउटा हुक उठ्छ। सोच्छु, मेरो जिन्दगीका लागि मै कति दोषी छु ? शतप्रतिशत... अहँ पट्क्कै हिसाब मिल्दैन। बिहान उठेदेखि रातीसम्म भ्याइ नभ्याइ कामै मात्र गरिरहनुपर्दा दिक्क लागे पनि, खुइ काढीरहने पलहरूबाट फुत्त निस्किन पनि मन  त लाग्थ्यो नै । तर उसका ती दिग्दारीहरू कहिल्यै अनुहारमा ल्याउन पाएन मैले ।  दुःखलाई पचाउन सक्ने  क्षमता आफुमा हुनुपर्छ भन्ने मान्यतामा बाँचेको थिए ।
     छेउमा  निदाइरहेकी छोराहरुको अवोध-युवा अनुहारमा हेर्दै म कल्पना गर्छु - कतै यिनलाई पनि कुनै रोग त लागेको छैन ? म केही गरी मरिगएँ भने  मेरो घर परीवारले के गर्लान ? कल्पनै मात्रले पनि आङ सिरिङ्ग हुन्छ। मभित्रका उदासीहरू कताकता बाहिर पोखिन खोज्छन्। आफ्नो कल्पनाको छनक  अरुलाई नपरोस भनी केही होसियार हुन्छु। र म पनि निदाउने कोसिस गर्छु।
     अर्धनिन्द्रामै कुनै पुराना दिनमा ज्योतिषीले चिठा हेर्दा ६० पछि खडको भएको कुरा निकालेको याद आउँछ । कर्मको लेखा नै यस्तो रहेछ कि ? आधाउधि ग्रहदशामा बिश्वास पलाउछ । यसअघि थलिएका क्षणहरुको मेसो मिलाउछु । हो कि क्या हो? ज्योतिषका भनाई करिब करिब ठिक देखन्छन । १९/२० बर्षको हुदा पनि यसैगरि ज्वरोले थलिएको र कपाल सबै खुइलिएको थियो । डडेल्धुरामा नयाँ नयाँ नौकरी थियो ।  डेढ दिन पुरै हिडेर बल्ल घर पुगे । घरमा बाबाले धम्यौलाँइ ( धामीहरुलाई सोध्ने सामुहिक विशेष अनुष्ठान ) गर्दा कता कताको देबदोष र पितृदोषका प्रसंग निकालिएका थिए । उचाइन( देवतालाइ धरौटि जस्तै रकम ) छुट्याउदा पनि म्यादिज्वरोले छुट दिएन । जेहोस एक महिनाको धम्यौलाइ- बगौलाइ  र धरेलु औषधिको संयुक्त प्रयासले निदानत: म बाँचे ।  यसरी यसबारको जिन्दगीमा होश आएपछि मृत्युसंग पहिलो साक्षात्कार गरेको थिए ।
      यसपटक पनि साबिककै घरमा एक  साँझ ज्वरो आयो । भाइरल होला भनेर अर्को  एक दिन कुरे । अँह, बढि पो भयो । २ घन्टा हिडेर देहिमान्डौ  पुगे । रात्रिबसबाट महेन्द्रनगर आइयो । डाक्टरलाइ देखाइ २ दिन अरु कुरे । तर ज्वरो बीसबाट उनाइस भएन । छोरा कैलाशले काठमाण्डौको प्लेनटिकटसहितको ब्यबस्थापन गरिदिदा राजधानीको सुमेरु अस्पतालमा लगतै भर्ना हुन पुगियो । दिउँसो  आउने मानिसहरू  देख्दा मलाई लाग्यो यिनीहरूले मलाई अन्तिम विदाई गर्दैछन्। मानिसहरूको कल्याङमल्याङ छउन्जेल केही पीडा पनि कम भएझैँ लाग्थ्यो। दिनभरी जसो मान्छेहरू भै रहन्थे। तर म धेरै गलिरहेको थिएँ। मानिसहरू जब भेटन आउँथे, एक किसिमको खुसी लाग्थ्यो।  जब उनीहरू जान्थे, तब मन त्यति अमिलो हुन्थ्यो कि भक्कानो नै फुट्थ्यो। मैले चाहेका आफन्तहरूसँग फेरि भेट हुँदैन, म मर्छु भन्ने भावना मभित्र छिर्थ्यो र मनमनै रून्थेँ। फोनमा श्रीमती पनि अक्क न बक्क पर्थी र रून थाल्थी।  धेरैले सोधे पनि के बिरामी भनेर  न हामी कुनै बिमारी बिशेषको नाम दिन सक्थ्यौ । न सबै सम्झाउन आउथ्यो । मोटामोटी बिबरण दिएर टा-यौ ।
      दिमागमा अचानक अनौठा विचारहरूको होडबाजी नै चलेको छ। जीवन र मृत्युका असङ्ख्य विवादहरू मेरा दिमागमा खेलीरहेका छन्। एक-दुई पल्ट त आकाशमा उडेझैँ पनि लागेको छ। किन यस्तो भैराखेको छ, हिजो र आजमै मैले यतिविघ्न किन सोच्नु पर्ने। भ्रम पनि त हैन। आफ्ना वरिपरिका मानिसहरू हेर्छु सबै आफ्नै काममा व्यस्त छन्। अस्पतालको भीडमा लागेका मानिसहरू हेर्छु, र कल्पना गर्छु हरेकका बिरामी बेग्लै होलान्, दुःख र व्यथा बेग्लै होलान्। मैजस्ता आत्तिन लागेका होलान् कति ? मलाई लाग्छ मानिसहरू आफ्ना व्यथा लुकाउन खप्पिस छन्। एक से एक कलाकारहरू हुन् यी मानिसहरू...। लाग्छ यो संसारै एउटा रङ्गमञ्च हो। म पनि जिन्दगीको यो खेपमा कुनै अप्रत्यासित घटना कुरिरहेको पात्र जस्तै नित्य नयाँ भुमिकामा अभिनय गर्दोछु ।
         अस्पतालको पहिलो दिन यतिकै अलमलमा जान्छ ।  ज्वरो ओराल्ने उपक्रममा भिन्न भिन्न बान्की र बानिका नर्सहरु लागिरहन्छन । साँझ इमर्जेन्सीमा भर्ना भएपछि डा. पारस कार्कीले सोध्नु भयो - "कति भयो यस्तो भएको ?"
"सर, अहिले त करिब दुई साता  भयो, तर  म १५ बर्षदेखि रक्तचापको बिमारि हुँ । तीन बर्ष भयो, चिनी रोग देखिएको । ..."

".... ल तुरून्त छातीको एक्सरे गराएर ल्याउनु त। रगत, दिशा पिसाबको पनि परिक्षण गर्नु पर्छ । इसीजी इको पनि लेखिदिएकोछु । यो दुई कोणबाट गराउनु। तल भएन भने इमर्जेन्सीमा गराउँदा पनि हुन्छ।"
       डाक्टरको भनाइ सुनेपछि भने मलाई भित्र कतै चिसो पस्यो। ला.., ढिला पो गरिएछ कि क्याहो ? भन्ने लाग्यो। छोराहरुसँग छिटोछिटो रेडियोलोजी विभागतिर दौडिएँ।  पूर्जा दिएपछि पनि एकछिन पर्खिन भने र माहिलो छोरा एक्सरे शुल्क तिर्नतिर लाग्यो । मलाई निकै बेचैनी भइरहेको थियो। किन डाक्टरले यति हतार गरे ? साँच्चिकै निकै गम्भीर बिरामी लागेको छ कि क्या हो ? त्यत्तिकै अत्तालिने त मेरो बानी छैन तर आज म निकै विचलित छु। छातीको भारीपन घटेको पनि त छैन। बल्लबल्ल बस्न पाएको ठाउँमा बसेर एक्सरे गर्न आउने जाने मानिसहरूलाई नियाल्न थाल्छु। एकछिन पछि पालो आयो र झोलापोका कान्छोलाइ  जिम्मा लगाएर छिरेँ एक्स रे कोठाभित्र।
       एक्सरे रिपोर्ट लिन आधाघण्टा फेरि कुर्नुपर्ने भय़ो। कुरे
        रिपोर्ट हेरेपछि डाक्टर अचानक गम्भीर भए। उनले पहिले मेरो अनुहार हेरे। त्यसपछि छोराहरुको अनुहार हेरे। भने - "हेर्नुहोस्..छातीमा दाग देखिएको छ। किडनीमा पनि समस्या छ । अहिले मैले यहाँ केही भन्न सक्ने स्थिति छैन। एकपल्ट युरोलोजिष्ट र कार्डियोलोजिष्टसंग पनि सल्लाह लिनुपर्छ । नेफ्रोलोजिष्टको पनि समय मिलाउनु पर्ला ।  त्यस्तो आत्तिइहाल्नु पर्ने छैन। हामीहरु ठीक गर्छौ ।"
      मेरा हात खुट्टाहरू निदाए, कुनै संवेदना रहेन तिनमा। खै कतिबेला त्यहाँबाट बेडमा पु-याइयो, केही खाइयो कि खाइएन, निदाएँ निदाइँन त्यो पनि थाहा भएन। थाहा भयो त एउटै कुरा - मलाई ज्वरो आएकोछ,  खोकी लागिरहेको छ र छाती हिजोभन्दा दोब्बर गह्रौँ भएको छ। छातीसितै मन पनि तौलिन मन लाग्यो। मन पनि त्यत्तिकै उचाली नसक्नु गह्रौँ भएको रहेछ।
        एकहप्ता सम्म रून्चे बालकझैँ भएको छु र मेरा "आलाकाँचा" छोराहरु मेरो अभिभावक बनेकाछन्  । उसले जे भन्यो म त्यही मानिरहेको छु। कहिलेकाहि  त टेरपुच्छरै नगरौ जस्तो पनि लाग्यो । सोच्थे- मैले जिद्दी कसेर मेरो आयु बढ्ने छैन। फेरि बाँचिरहने रहर पनि त पुगेकै थिएन। मैले देखेकोछु , मानिसहरू साह्रै सिकिस्त भएपछि मात्रै  अस्पताल पुग्छन्  र फर्कि आएपछि त्यति बाँच्दैनन्। मेरो पनि त नियति त्यही नै होला। तर मेरा त थुप्रै योजनाहरू बाँकी नै छन्। साउनको यो महिनामा मनभित्र पनि झरी दर्किरहेकै हुन्छ । म लुरुलुरु नर्सहरुका निर्देसन पालनमा लागिरहेकोछु  निदानत: एकदिन भावविहीन जस्तो लाग्ने चिकित्सक टोलीले  गम्भीर भएर भने - " हेर्नुहोस् तपाईँको समस्यालाइ लिएर हामिले थुप्रै परिक्षण ग-र्यौ । स्क्रब टाइफस र कल्चरटेष्टका लागि राष्ट्रिय प्रयोगशालाबाट पनि रिपोर्ट लियौ । पिशाबमा इनफेक्सन भएको र प्रोष्टेड बढेको हाम्रो प्रारंभिक अनुमान अनुसार औषधि दिदैछौ । डराउनु पर्दैन। औषधि गरेपछि जाति हुन्छ। इन्जेक्सनबाट मात्र दिन सकिने औषधि भएकोले ५ दिनसम्म यतै राखेकाहौ  । अब दुई महिनालाई दवाई दिदैछौ । दुई महिनापछि फेरि आउनुहोला।"
      डाक्टरको भनाइ सुनेपछि बाहिरको साउने झरीले भिजाए जसरी भित्र कतै भिज्यो। औषधि गराइको शारीरिक पीडा त छँदैछ, आर्थिक भार कति थपिने हो, थाहा छैन। फेरि यस्तो बिरामीको के भर र, ज्यान अब सिद्धिएकै हो कि भने पनि लाग्न थाल्यो। छालाभित्रका अङ्गहरूले कतिबेला काम गर्न छोड्छन् थाहै नहुने। ऊफ...। अरूको अनुहार अझै भावविहीन छ। सबै कागजपत्र बोकेर बाहिर निस्किँदा बेतमासको झरी परिरहेको थियो । लाग्यो, जिउने उपक्रममा एउटा अध्याय सकियो ।
        जिन्दगी कस्तो असजिलो। हिजोअस्तिसम्म सामान्य थिएँ। लाग्थ्यो केही भएकै छैन। तर अब लाग्छ जिन्दगीले पूरै कोल्टे फेरेको छ। कुनै कुरा सीधा छैन। छातीभित्रको गह्रौँ भारी अब मन र मस्तिष्कतिर छिर्न थालीसक्यो। म गल्न थाली सकेँ। मनभित्र विचित्रको बेचैनीले मलाई शान्त हुन दिइरहेको थिएन। येनकन घर पुगेपछि पाँच बर्षे नातिनीले मेरो छेउमा आयो र सोध्यो - "बाबा, कस्तो छ हजुरलाई ? के भन्यो डाक्टरले ?"
       म के भनौँ, के भनौ भयो । सोझो जबाफ दिए- " रुघाखोकि लागेको रे ।केही छैन त्यस्तो।  बूढो मान्छे भएकाले अलिक धेरै समय औषधि खानु पर्छ । " उ प्रफुल्ल भएर नाना थरि थप सपष्टिकरण माग्न थाली । मलाई भने फेरि जिन्दगीमा थप केही पाना जोडिए जस्तो हुदैछ । फेरि जिन्दगी हरियो होला कि भन्ने आश पलाएकोछ ।
       डाक्टरका कागज पत्रहरूबाट केही चाल पाइन्छ कि भनी  फुर्सदले हेर्न थालेँ। उहिले नेपालगंज देखि कै कागज पत्रहरू हेर्दै गएँ। डाक्टरी भाषा सबै बुझ्ने कुरा त भएन तर कतै रोगको नाम, प्रकार र विभिन्न परीक्षणहरू बुझ्न सकिने खालका थिए। एक्स रे, सिटि स्क्यान, एसिडिसि आदिजस्ता शब्दावलीको अर्थ त बुझ्न सकिन्थ्यो  । भित्री पन्नामा कतै लेखेर अन्डरलाइन गरिएको देखेपछि मन खङ्ग्रङ्ग हुन्थ्यो ।  जिन्दगीको अन्त्य यिनै किरिङमिरिङु कोरिएका डाक्टरी अक्षर जस्तो अबूझ पहेली पो रहेछ। बीच बीचका शब्द टिपेर रोगको प्रकृति बुझने कोशीशमा रहन्छु ।  म अब केही दिनको पाहुना मात्र हुने भए भनेर दिक्क पनि लाग्छ ।
       घरमा आएपछि अलि सञ्चो भएजस्तो भयो । र मज्जैसंग सुस्ताए । कता कता सपनामा सास फेर्न धेरै असजिलो भएझैँ लाग्यो।  वरिपरि डाँको छोडेर रोइरहेका  छन् जस्तो लाग्यो । देख्छु, छेउमै डाक्टरहरू उभिएका छन्।  सेतो कपडा ओडाएछन्। ए.... म त मरि पो सकेँछु । म मेरो शरीरबाट निस्किएँ। अब म एउटा जीवात्मा। फगत एक जीवात्मा। हलुङ्गो भइन्छ । " जो लोग रातदिन, मेरे मरने को करते थे दुआ । वहि रो रहेथे, जनाजे को कन्धा देकर " । गालिब महोदयको यो गजलले भने जस्तै गरेर मलामी कुदिरहेका देखेर  म चुपचाप मुस्कुराउछु । निन्द्रा खुल्छ। छ्याङगै उज्यालोमा अर्को सुर्य उदाइसकेको रहेछ ।

Sunday, August 27, 2017

नेपाली समाजको बर्ग चरित्र

  ==विश्वभक्त दुलाल आहुति (माओवादी केन्द्रका नेता)को रातोपाटिमा प्रकाशित अन्तर्बार्ताबाट साभार ==
यो विषयमा म तीनवटा उपशीर्षकमा छलफल चलाउन चाहन्छु । नेपाली समाजमा वर्गहरूको निर्माण प्रक्रिया कसरी भयो ?, ती वर्गहरूमा वरिवर्तन कसरी आयो ? र अहिले नेपाली समाजको मूल चरित्र कस्तो छ ?
१. नेपाली समाजमा वर्गहरूको निर्माण प्रक्रिया कसरी भयो ?
अर्थराजनीतिक भन्दा पनि ऐतिहासिक भौतिकवादी कोणबाट हेर्दा दुई सय वर्षअगाडि कोसी नदीदेखि पश्चिम र बागमतीदेखि पूर्व पनि भन्न सकिन्छ या चुरेसम्मको समाज परम्परागत भारतीय समाजको सामन्तवादी चरित्रजस्तो देखिन्छ । त्योभन्दा पारि अर्थात् कोसीपारिको कोचहरूको समाज कविलाइ समाजजस्तो देखिन्छ । पश्चिमको भित्री मधेस दाङलगायतका क्षेत्रमा राजतन्त्रस्तरमा विकास त भएको छ तर समाज कविलाइखालको थारूहरूको बस्ती भएको पाइन्छ । पहाडी क्षेत्रमा त्यतिबेला सानो÷सानोखालको सामन्तवाद देखिन्छ । हिमाली क्षेत्रमा त्यो झनै खुम्चिएको पाइन्छ ।
 समाजमा जब पृथ्वीनारायण शाहको राज्य विस्तार र तामाङ किपट, किरातहरूको किपट र त्यसपछि विशेषगरी लिम्बूहरूको किपट इत्यादिको अन्त्य गर्ने पक्रियासँगसँगै कविलाइ समाजको अवशेषका रूपमा रहेका उत्पादन सम्बन्धहरू भत्किएका छन् ।
त्यसपछि आउँछ जंगबहादुरको मुलुकी ऐन । नेपाली समाजमा विशेषगरी पश्चिमबाट भेरी नदीसम्म र पछि विस्तार हुँदै गोरखा र बेलकोटसम्म फैलिएको खस आर्यहरूको सभ्यता र संस्कृतिमा आधारित सोच्ने परम्परा पृथ्वीनारायणको राज्य विस्तार र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनसम्म आइपुग्दा व्यवस्थित गरिसकिएको हुन्छ । जंगबहादुरको मुलुकी ऐन आइसकेपछि कोही पनि त्यसबाट दायाँबायाँ हुन नपाउनेगरी आयो । त्यहाँ किटान गरियो कि, सहरभित्र घाम अस्ताएपछि बस्न नपाउने को÷को, घाम उदाएपछि आउन पाउनेहरू को÷को ? बिर्ता राख्न पाउनेहरू कुन÷कुन, राख्न नपाउने कुन-कुन ?
मुसलमानलाई समेत ‘हाम्रा मुसलमान’ र ‘मुसलमान’ भन्ने शब्द प्रयोग गरियो । ‘हाम्रा मुसलमान’ भनेको मल्लकालमा काठमाडौं भित्र्याइएका मुसलमान र ‘मुसलमान’ मात्रै भनेको तराईका मुसलमान । मुसलमानलाई लिखित रूपमा अछुत घोषित गरियो । मुसलमानलाई पनि दुई भागमा विभाजन गरियो । जनजातिहरूलाई पनि दुई खेमामा विभाजन गरियो । एउटा मासिन्याह मतवाली, जसलाई कमारो बनाउन मिल्ने चेपाङ, तामाङ, थारू आदि ।
अर्को नमासिन्याह मतवाली, जसलाई कमारो बनाउन नमिल्ने सुनुवार, लिम्बू, राई, मगर र गुरुङ । जसले जागिर गर्न पाउने, सेनामा पनि जागिर गर्न पाउने । नेवारभित्र पनि दुई तह राखियो, एउटा तागाधारीहरू श्रेष्ठभन्दा माथिका पाँच खलकहरू । त्यहाँभन्दा तलका ज्यापूहरू, जसलाई तागाधारी बनाइएन । जनै लगाउने अधिकार दिइएन, व्यापार गर्ने अधिकार दिइएन । दलितहरू जसलाई त्यसबेलाको ऐनमा ‘पानी नचल्ने जात’ भनेर उल्लेख गरिएको छ । उनीहरूभित्र पनि दुईवटा खेमा बनाइयो । एउटा पानी नचल्ने छोइछिटो हाल्नुपर्ने, छोयो भने आगो या सुनले चोख्याउनुपर्ने । अर्को पानी नचल्ने तर पनि छोइछिटो हाल्नु नपर्ने ।
संवत् १९१० को मुलुकी ऐन अहिले सबैभन्दा बढी लुकाइएको किताब हो । विश्वविद्यालयहरूमा पनि कतै पढाइ हुँदैन त्यसबारेमा । किनकि त्यो मुलुकी ऐनमा अहिले प्रधानन्यायाधीश को बन्ने भनेर त्यतिबेलै लेखिसकेको छ । प्रधानसेनापति को बन्ने भनेर त्यही मुलुकी ऐनले भनेको छ । न्यायाधीशहरू सबैभन्दा बढी को बन्ने, कुन समदुायबाट बन्ने भनेर त्यहाँ लेखिएको छ । तामाङहरूले कति दुःख पाउने भनेर पनि त्यहीँ लेखेको छ ।
तामाङभन्दा जीवनस्तरमा लिम्बू किन माथि छ ? किनकि लिम्बू मासिन्याहभित्र राखिएन, तामाङ राखियो । मासिन्याहभित्र राख्नेबित्तिकै ऊ स्वतः सरकारी जागिरमा आउन पाएन । पछि असाध्यै भरियाहरूको खाँचो भएको हुनाले पिपामा अवसर दिएको हो । मल्लकालमा जो तागाधारी नेवार थिए, उनीहरूको बिर्ता खोसिएन । पृथ्वीनारायण र जंगबहादुरले खोसेनन् । किनकि काठमाडौंमा नेवारसँग सम्झौता गर्नु थियो । ती तागाधारीहरूसँग खोसेनन् र ज्यापूहरू सबै मोही बन्न पुगे । त्यसपछि अरू बिर्ता पृथ्वीनारायण शाह, जंगबहादुर राणा र उनीहरूका पुरेत, सेनापति, त्यसको लेखपढ हेर्नेहरूले पाए । त्यसकारण नेपाली समाजको वर्गनिर्माणको प्रक्रिया जात र जातिका आधारमा रहेर बनाउन सुरु गरियो । जात पनि वर्ग होइन, जाति पनि वर्ग होइन । तर, नेपालमा जंगबहादुरको मुलुकी ऐनबाट जात र जातिमा आधारित वर्ग बनाइयो ।
संसारको कुनै पनि सामन्तवादी समाजमा जोसँग बढी जमिन हुन्छ, त्यो सजिलै राज्यसत्तामा पुग्छ । ऊ राज्य सत्तासँग सबैभन्दा नजिक हुन्छ । सामन्तवादको नियम नै त्यही हो । तर, नेपालमा एउटा विशिष्टखालको यस्तो घटना घट्यो कि जसले क्षेत्रीय उत्पीडनलाई प्रतिविम्बित गर्छ । चार सय रोपनीको बिर्ता पाएको सूर्यबहादुरको खलक पहाडको भएकै कारण प्रधानमन्त्री भयो । तर, मधेसमा दुई सय बिघा जग्गा भएको एउटा मधेसी सामन्त छ भने ऊ सत्तामा पनि आउन पाएन । मन्त्री या प्रधानमन्त्री त परकै कुरा भयो । एमए पढेको मानिसले जागिर नपाएजस्तो । नेपालमा क्षेत्रीय उत्पीडनको प्रभाव पनि निकै गहिरोगरी परेको छ । अहिले पनि जंगबहादुरले बनाइदिएको त्यही आधारभूत ढुंग्रोमै अल्झिरहेको छ, मुक्त हुन सकेको छैन ।
अहिले न्यायाधीशमध्ये ९० प्रतिशत त्यतिबेला जातजातिका आधारमा जसलाई बनाउने बनेर बाटो बनाएको थियो, त्यही छ । ठूला प्रशासकहरूमध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढी कि त तागाधारी नेवार छ, कि त क्षेत्री र ब्राह्मण छ । नेपाली वर्ग भनेको आर्थिक परिघटनामात्रै होइन, त्यसले संस्कृति पनि निर्माण गर्छ । नेपाली संस्कृति पनि त्यसैमा आधारित रहेर बनेको छ ।
२. ती वर्गहरूमा परिवर्तन कसरी आयो ?
कसरी नयाँ÷नयाँ वर्गहरू जन्मिए ? त्यसका थुप्रै घटनाहरू छन् । पहिलो, जंगबहादुरको सुरुङ भत्काउने एउटा काम गोर्खा भर्तीले गर्यो । गोर्खा भर्ती बिल्कुल नकारात्मक कुरा हो । तर, गोर्खा भर्ती हुँदैनथ्यो भने, पोखरा सहर हुँदैनथ्यो । धरान, भैरहवा र बुटवलमा सहर बस्ने सम्भावना धेरै कम हुन्थ्यो । चारवटा जाति लिम्बू, गुरुङ, मगर र राईलाई जंगबहादुरले धनी हुने अधिकार त दिएको थिएन तर गोर्खा भर्तीले त्यो सम्भव तुल्याइदियो । गोर्खा भर्ती नकारात्मक घटना थियो तर त्यसको परिणाम यस्तो आयो ।
दोस्रो, गोर्खा भर्तीले दलितभित्र एउटा मध्यम वर्ग सुनार जाति पनि जन्माइदियो । ती गोर्खा भर्तीमा गएका लाहुरेहरूले कमाएर ल्याएको पैसाले हिन्दुस्तानमा देखेको गहनाको परिपाटीलाई सिको गर्न खोजे । त्यसका लागि उनीहरूले तिनै पुराना परम्परागत सुनारहरूसँग गएर सुन बनाउन थाले । जसका कारण सुनारहरूले नगद पाउन थाले । आर्य खसहरूको बाली लगाएर धानिएको सुनारहरूको व्यवसायले लाहुरेको नगद पाइसकेपछि भने बुटवलमा पाँच तलाको घर निर्माण हुन सुरु भयो । वर्ग परिवर्तन भयो ।
तेस्रो, ०१८ मा जब महेन्द्र सिंगापुर गए, त्यतिबेला मनाङका मान्छेहरू त्यहाँ जडीबुटी र ढुंगा बेचिरहेको देखे । त्यो बेलासम्म मनाङ जिल्ला नेपालभित्र थिएन । मनाङीहरूसँग महेन्द्रले त्यहीँ कुरा गरे । मस्र्याङ्दीको किनारैकिनार माथि आएपछि हाम्रो पाँच गाउँ आउँछ भनेपछि महेन्द्र नेपाल फर्केपछि त्यहाँ भेट्न गए । त्यहाँ उनले नेपाल सरकारलाई मान भनेर आग्रह गरे । उनीहरूले ‘हामी लुकीलुकी कलकत्ताबाट जडीबुटी बेच्नुपर्छ, हामीलाई कसैले टेर्दैन हामीले किन टेर्ने’ भनेपछि, अब ‘तिमीहरूलाई विदेशमा व्यापार गर्नका लागि विशेष सुरक्षा दिन्छु, नेपाल सरकारलाई मान’ महेन्द्रले भने । त्यसरी विदेशमा व्यापार गर्न पाएपछि मनाङमाथिका पाँच गाउँका मानिस सबैको काठमाडौँमा एक÷एक घर बने । मनाङ जिल्लालाई नेपालमातहत ल्याउनका लागि महेन्द्रले गरेको यस सम्झौताले उनीहरू कम्तीमा मध्यमवर्ग र कोही दलाल पुँजीपति वर्गसम्म पुगे ।
अर्को जंगबहादुरको संरचना थकालीहरूले भत्काइदिए । त्यतिबेला मुस्ताङ नेपालमा सबैभन्दा बढी राजस्व भित्र्याउने नाकामध्ये पथ्र्यो । सिंहदरबारले पत्तै पाएन, मुस्ताङी थकालीहरूको एउटा खलकले म्याग्दीमा फलेको राम्रो चामल तिब्बत लैजाने र त्यहाँबाट आएको सुन बाग्लुङ र म्याग्देलीहरूलाई दिने । नुनसँग चामल साट्दै ल्हासाको सुन व्यापारीहरूसँग संगत गर्दै धानै नरोप्ने जाति अहिले नेपालको सबैभन्दा मीठो भात बनाउने जाति बन्यो । र थकालीहरूको एउटा खलक यसरीकन जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले चालै नपाउनेगरी मध्यमवर्गमा आयो ।
राजा महेन्द्रले पञ्चायतकाल आइसकेपछि राजपरिवारको नियन्त्रणमा रहनेगरी भारतबाट छानीछानी पुँजीपति घरानियाहरू बोलाएर ल्याए । भारतबाट यसकारण कि मधेसका नेपाली घरानियाहरूलाई उनले मन पराउँथेनन् । माइतीघर फिल्म बनाउनलाई पट्नाको झा परिवारलाई ल्याए । टन्डन परिवारलाई ल्याएर नेपालगन्जमा दुई सय बिघा जग्गा दिएर उद्योग गर्न दिए । पट्नाका रइस मुस्लिमलाई ल्याएर एभरेस्ट होटल बनाउन लगाए । तर, त्यहीँ तराईको, त्यस्तै भाषा बोल्ने, त्यस्तै संस्कृति भएको नेपाली मधेसी सामन्तलाई ल्याएनन् । अम्बर गुरुङ र गोपाल योञ्जनलाई पनि उनले पहाडिया राष्ट्रवाद देखाउन धेरै खर्च गरी ल्याएका थिए । यहाँबाट विदेशी पुँजीको निकै ठूलो चलखेल भयो र मारवाडीहरूको हालिमुहाली चल्न थाल्यो । यसरी जंगबहादुरले बनाएको बाटोलाई भत्काउन सुरु भयो ।
३. र, अहिले नेपाली समाजको मूल चरित्र कस्तो छ ?
नेपालको सामन्तावाद भनेको टुक्रे सामन्तवाद हो । नेपालमा चीन या रुसको जस्तो सामन्तवाद छैन, हामीले त्यसरी विश्लेषण गर्नु उपयुक्त हुँदैन । जमिनको सामन्ती सम्बन्धमा सबैभन्दा ठूलो प्रहार ०१६ को बिर्ता उन्मूलनबाट बीपी कोइरालाले गरे । ‘क’ वर्गको बिर्ता उन्मूलन गरे । त्यसपछि नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले किसानलाई जमिन त कहिले पनि बाँड्न सकेन । कतैकतै लगेर सुकुम्बासी राख्नेबाहेक तर सामन्तीहरूलाई निरन्तर आतंकित भने बनाइरह्यो । एकातिर कम्युनिस्ट कहिले जुगेडी, कहिले चिसापानी त कहिले भीमदत्तजस्ता आन्दोलनले त्राहिमाम बनाउने अर्कोतिर राजा महेन्द्रले पनि ं०२१ मा भूमिसुधार भन्ने नौटंकी ल्याएर तर्साउने । यस्तो अवस्थामा नेपालका सामन्तहरू कहिले पनि शान्तले बस्न पाएनन् । त्यस्तो अवस्थामा राजाले पहाडीलाई मधेसमा लगेर राखेका पहाडियाहरू हाबी भए । अहिले पनि तिनीहरू नै मधेसका अहिले ठूला सामन्त भएका छन् । उनीहरू नै सत्तामा पुगेका छन् । उनीहरूसँग अहिले १० बिघाजति जग्गा छैन ।
नेपालमा अहिले १० बिघा जग्गा हुने मानिसले खेतिपातीबाट वर्षमा पाँच लाख रुपैयाँ जम्मा पार्न सक्छन् । माविको एउटा टिचरले ट्युसन पढाउने हो यताउपति गर्ने हो भने उसले पनि पाँच लाख जम्मा गर्छ । त्यो १० बिघा जग्गा हुनेविरुद्ध लड्नु भनेको माविको एउटा टिचरसँग लड्नुजस्तै हो । त्यसैले नेपालमा अब सामन्तवाद बाँकी छैन सामन्तवादका अवशेषहरू मात्रै बाँकी छन् ।
उत्पादन सम्बन्धका आधारमा हेर्दा जमिनमा अहिले सामन्तवादी सम्बन्ध निर्णायक छैन । हलियाप्रथा पनि मुस्किलले पाँच लाखभन्दा धेरैको संख्या अहिले नेपालमा छैन । त्यस्तै उद्योगधन्दाको कुरा गर्दा स्वाभाविक रूपमा राष्ट्रिय पुँजी दमनमा छ । दलाल पुँजी हाबी भएको छ । यो सत्य कुरा हो । राष्ट्रिय पुँजी पनि पुँजीवाद नै हो, दलाल पुँजी पनि पुँजीवाद नै हो । नेपालको अहिलेको निर्णायक पुँजी भनेको दलाल पुँजीवाद नै हो । दलाल पुँजीवाद भन्नेबित्तिकै साम्राज्यवाद भन्ने नै बुझ्नुपर्छ ।
राजनीतिमा सामन्तवाद भनेको वंश, कुल, लिंग या जन्मका आधारमा कसैले सरकारी पोस्ट पाउँछ भने त्यो राजनीतिक सामन्तवाद हो ।
राजनीतिक पुँजीवाद भनेको खराब होस् या असल होस् चुनेर भोट दिएरमात्रै पोस्ट प्राप्त हुने व्यवस्था हो । तर, त्यो कानुनअनुसार नै भएको हुनुपर्छ ।
संस्कृतिको क्षेत्रमा अलि बढी नै सामन्तवादको पकड बाँकी छ । त्यो साँचो हो तर हाम्रो जीवनको आधारभूत शैली नै सामन्तवादी भन्ने कुरो सत्य होइन । अर्धसामन्ती भनेर पनि माओले बीचमा त्यत्तिकै घुसाएकामात्रै हुन् । त्यो पनि खास होइन । नेपालमा बाली, निगाहामा अहिले कुनै चीज प्राप्त हुँदैन ।
यदि कतै हुन्छ भने त्या अपवाद हो । सामन्तवादमा व्यक्तिको सांस्कृतिक जीवन छनोटको स्वतन्त्रता हुँदैन, पुँजीवादमा हुन्छ । क्रान्तिकारी भूमिसुधार भएन भने पुँजीवाद आउँदैन भन्ने कुरा गलत छ । कृषि क्रान्तिले मात्रै पुँंजीवादमा पुगिन्छ भन्ने कुरा गलत छ । त्यसैले फेरि नयाँ जनवादी क्रान्ति गर्ने भन्ने कुरा सम्भव छैन । किनभने जनवाद भनेकै पुँजीवाद हो । पुँजीवादी समाजमा क्रान्ति गरेर अर्को पुँजीवाद ल्याउने भन्ने हुँदैन । अब जाने भनेको समाजवादतिर हो ।

Saturday, August 26, 2017

पर्यटकीय गन्तव्य ; महाबु लेक, दैलेख

                 
             (. साभार- कबिराज बि. सी. , पश्चिम नेपाल डटकम बाट )
दैलेख जिल्लाको उच्च हिमालमा रहेको महावु धाम धार्मिक तथा पयर्टकिय क्षेत्रकोरुपमा लिन सकिन्छ । नेपालमा विभिन्न राजनैतिक फेरवदल भए देशमा लोकतन्त्रको बहाली पछि देश संघियतामा प्रवेश गरे सगै स्थानिय तहको चुनाव समेत भई सकेको अवस्थामा जनप्रतिनिधीहरु कामकारवार्ही सुरु गरको भएपनि यस वर्षको बजेट पूर्वाधार तर्फ बढिनै खर्च गरेको भएपनि पर्यटकिय क्षेत्र र यसको सम्वद्धन तथा निमार्णकालागी पुग्दो रकम छुटाउन नसको अवस्थामा दैलेख जिल्ला र कालिकोटको सिमानामा रहेको महावु धाम ( गाथ) हुन पहिले गाथ भन्निथ्र्यो भने आज भोली चलन चल्तिको भाषामा महावु धाम भन्न थालिएको हो ।
यसको उत्पतिका विषयमा धेरै जिज्ञासाहरु भएपनि मतमतान्तर भएपनि आम दैलेखी तथा हिन्दुहरुको बुझाईमा महावु धाममा ढुङ्गाबाट उत्पन्न भएको शिवलिङ्ग सबैभन्दा पहिले दैलेख भुर्तिका गर्ग गोत्रिय आचार्य ब्राह्मण कुलका एकजना लाटो गोठालाले भेटाएको भन्ने भनाई रहेको छ ।

घुम्न जाउँ दैलेख महावु लेक

ति लाटो गोठालाले शिवलिङ्ग भेटाएको कुरा कसैलाई न भनेर नित्य पूजा गर्ने र दूध चढाउनु पर्ने शर्तानुशार उनी मुख बोल्ने र वेद समेत पढ्न सक्ने भएका थिए । महाबुधाम शिवलिङ्गलाई लोटो आचार्यले कसरी भेटाए भन्ने कुरामा फरक फरक तर्कहरू रहेका छन् । केही तर्कहरू यस प्रकार रहेका छन् :-
१. शाके ११३७ ताका दैलेख, भूर्तीगाउँका आचार्य ब्राहमणका बोल्न नसक्ने छोरा चलु आचार्यले अहिले शिवलिङ्ग रहेको स्थानको ढुंगामा काँचो दूध चढाउनु शिवको दर्शन मिल्नेछ भन्ने सपना देखेपछि लामो समयसम्म दूध चढाएपछि शिव दर्शन पाई वेद पढ्नसक्ने भएको किंवदन्ती अहिलेपनि कायमै रहेको छ । “बर्षभरी हुने अन्न अभाव हटाउन, गाईबस्तु र मानव जीवनको अकाल मृत्यु बचाउनका लागि शिवको भब्य पुजापाठ गरिन्छ । एउटामात्र वर मागे पुरा हुने बिश्वास अहिलेपनि कायमै छ ।
२. महाबुगाथ रहेको स्थान निकै रमणिय पाटन क्षेत्र र सम्म परेकोले यहाँ दैलेख, कालिकोट, जुम्लालगायतका स्थानबाट भैसी, भेँडाबाखा्र चराउने उद्देश्यले गोठालाहरु गोठ निर्माण गरेर बस्ने गर्दथे । शाके ११३७ ताका दैलेख, भूर्तीगाउँका गर्गगोत्रीय आचार्य ब्राहमणका बोल्न नसक्ने छोरा चलु आचार्यले अहिले शिबलिङ्ग रहेको स्थानको ढुंगामा काँचो दूध चढाउनु शिवको दर्शन मिल्नेछ भन्ने सपना देखेपछि लामो समयसम्म दूध चढाएपछि शिव दर्शन पाई वेद पढ्नसक्ने भएको किंवदन्ती अहिलेपनि कायमै रहेको छ । टुँगा फुटेर ढुँगाकै शिवलिगं उत्पती भएको स्वरुप अहिले पनि देख्न सकिन्छ ।
३.दैलेख भुर्तीका आचार्य कुलका लाटो बाहुनले धेरै गाइहरू पालेका थिए । उनको एक गाइको दूध निकाल्दा दूध न निस्किने भयो । यो गाइले दूध के गर्दो रहेछ भनेर गाइको चियो गर्दा जुन ठाउँमा अहिले शिवलिङ्ग रहेको छ त्यो स्थानमा त्यो गाइले सधैं दूध चढाउने गर्दो रहेछ । यो देखेर लाटो गोठालाले त्यो ठाउँमा के रहेछ भनी हँसियाको टुप्पोले कोट्याएर हेर्दा शिवलिङ्ग देखियो । त्यस पछी महादेव प्रकट भएर लाटो गोठालालाई तिमीले मलाई सधैं दूध चढाउने गर्नु र यहाँ शिवलिङ्ग देखेको कुरा कसैलाई पनि नभन्नु । यसो गरेमा तिमी बोल्न सक्ने हुने छौ भनेर अन्र्तध्यान भए । ति लाटो आचार्यले महादेवले भने अनुसार गरेकाले उनी बोल्न सक्ने भएका थिए ।
लाटो आचार्यसँग धेरै गाइहरू भएकोले उनले गाइहरू दोएर आफूले खान नसेको दूध एक ढुङ्गामा पोख्ने गर्थे । यसै क्रममा उनी एक दिन त्यसै ढुङ्गामा सुतेकोबेला उनलाई स्वपनामा महादेवले आफ्नो पूजा गरेर दूध चढाएमा तिमी बोल्न सक्ने छौ भनेका थिए साथै यहाँ शिवलिङ्ग भेटाएको कुरा कसैलाई पनि नभन्नु भनेका थिए । ती लाटो बाहुनले महादेवले भने बमोजिम गरेकाले उनी बोल्न सक्ने भएका थिए ।
जस्ले जे भनेपनि महावुको शक्ति छुट्टै रहेको पाइन्छ र अझै पनि जनविश्वास रहिआएको छ वर्षको एक पटक लाग्ने मेलामा गएका तिर्थालुृहरुले १ ओटा मात्र कुरा मागे पुग्ने । धार्मिक सगै पाटनमा देखिने मनमोहक दृश्य यसले धार्मिक मात्र हैन अन्य सवै पर्यटकहरुलाई लोभ्याउने गरेको छ । समुन्द्र सतहदेखि ४ हजार २ मिटर उचाईमा लाग्ने महावु धाममा धार्मिक मेला भर्न हरेक बर्ष हजारौं तिर्थयात्रीहरु देश तथा विदेश बाट जाने गर्दछन् ।
तर त्यहा पुग्ने तिर्थ यात्रीहरुका लागि अहिलेसम्म उचित बासस्थान निर्माण हुन सकेको छैन् होटल सम्मको राम्रो ब्यवस्था छनै । यो त सामान्य कुरा भयो अर्कोतर्फ यहाँको महिमा, यहाँ आउने हजारौ तिर्थ यात्रीहरुको आस्थालाई देश बिदेशमा परिचित गराउनुपर्ने आवश्यकता रहेको भएपनि राज्यले तथा प्रचार प्रशारको जिम्मा पाएका निकार्य पैशाको खेलमा यी र यस्ता पर्यटकिय क्षेत्र ओझेलमा पारेका मात्र छैनन् जिल्लाको आर्थिक स्रोत घटाई रहेका छन् ।
सरोकारवाला मात्र नभएर आम सर्वसाधार तथा प्रत्यक स्थानिय तहका निर्वाचित नजप्रतिनिधीहरुले जिल्लामा लुकेर रहेका ऐतिहाँसिक महत्व बस्तुहरुको खोजी सँगै विभिन्न ३२ जातजातीको उद्गम स्थलको कुरा होस वा नेपाली भाषाको पहिलो लिपिबद्ध ईतिहाँस होस, हजारौं बर्ष पुराना मुर्ती र देवलहरु किन नहुन वा यहाँको पंचकोशी क्षेत्रको महिमा किन नहोस सवैलाई भिन्न भिन्दा क्षेत्रको पहिचानका गरि सवैलाई पर्यटकिय क्षेत्र निमार्ण गरि जिल्ला लाई आर्थिक रुपमा सवल बनाउन सक्नु पर्छ ।

(गाथ) महावु धाम मा गरिन पुजा

समुंद्र सतहदेखी ४ हजार २ सय मिटर उचाईंमा रहेको महावुधाममा प्रत्यक वर्ष जनैपूर्णिमाको दिनमा पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ । कालिकोट जिल्लाका काफ्ले कुलका एक जना र दैलेख जिल्लाका आचार्य कुलका एक जना गरेर दुईजना पूजारीले पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ । स्वचित्त र स्वघट लगेर मागेको मनोकामना पूराहुने विश्वासका साथ भक्तजनहरू भेला हुने गर्दछन् ।
पहिलेका दिनहरूमा महाबुधाममा महिलाहरू गएमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने धारणा रहे तापनि अब महिलाले पनि महाबुको दर्शन गर्न पाउने व्यवस्था गरिएको छ । भक्तहरूले आफ्नो मनोकांछा पुराहोस् भनेर महादेवलाई त्रिशुल बनाएर चढाउने गर्दछन् ।काँधमा त्रिसुल बोकेर शिवको महिमा गाउँदै अधिकांश, कोही जीप अनि कोही मोटरसाईकलमा महावुधाम पुग्छन् ।
भुर्तीका आचार्य ब्राहमणहररू बिहानै अर्थात पुजा हुने दिन हिडेर शिव उत्पती भएको स्थानमा पुग्न सक्ने अन्य यात्रुलाई दुई दिनको यात्रा गर्नुपर्ने महावुको महिमा गजब छ । समुन्द्र सतहदेखि ४ हजार २ मिटर उचाईंमा लाग्ने महावु धाम धार्मिक मेला हरेक बर्ष जनै पूर्णिमाका दिन पर्दछ ।
मेला भर्नका लागि नेपाल र भारतबाट हजारौं तिर्थालुहरू दैलेख सदरमुकाम हुँदै महावु पुग्दछन् । मध्यपश्चिमक्षेत्रकै धार्मिक आस्थाको केन्द्रको रूपमा रहेको कालीकोट र दैलेख जिल्लाको सीमानास्थित महावुगाथ निकै रमणिय स्थानमा रहेको छ । महाबुगाथ नेपालकै प्रसिद्ध धामको रुपमा परिचित भएकै कारण प्रत्यक बर्ष धार्मिक तिर्थालुहरू बढ्दै गएका छन् । दैलेख सदरमुकामबाट दुई दिनको पैदल यात्रा पश्चात पुग्न सकिने महावु गाथमा अब उनीपाटासम्म मोटर बाटो बनि सकेको छ ।
दैलेख सदरमूकाम, सुर्खेत र नेपालगंजबाट दैलेख हुँदै एक बढी जीपहरूमा महावुका लागि उनीपाटा सम्म पुग्न सकिन्छ । महावु पुग्नका लागि जुम्ला, हुम्ला, मुगु, कालिकोट लगायतका जिल्लाहरूबाट समेत ठूलो मात्रामा धार्मिक तिर्थालुहरू आउने गर्छन् । महाबुगाथमा प्रत्येक वर्ष जनै पूर्णिमाको अवसरमा २ दिन अघिदेखि पाँचदिनसम्म ठूलो मेला लाग्ने र विशेष पूजापाठ हुने गर्दछ । चुर्तुदशीका दिन बिशेष पुजापाठ गरिन्छ ।
वार्षिक पूजाका अवसरमा दैलेख, कालिकोट, जुम्ला, हुम्ला, मुगु, जाजरकोट, रुकुम, बाँके तथा भारतबाट पनि ठूलो संख्यामा धार्मिक तिर्थयात्रीहरू पुग्ने गर्दछन् । चिसो लेकाली भू–भाग भएकोले महाबुगाथका तिर्थयात्रीहरू न्यानो लुगासँगै काँधमा त्रिशुल बोकेर भजनकिर्तन गर्दै उकालो लाग्ने गर्दछन् ।
महाबुगाथ रहेको स्थान निकै रमणिय पाटन क्षेत्र र सम्म परेकोले यहाँ दैलेख, कालिकोट, जुम्लालगायतका स्थानबाट भैंसी, भेडा बाख्रा चराउने उद्देश्यले गोठालाहरू गोठ निर्माण गरेर बस्ने गर्दछन् । दैलेखको नारायण नगरपालिका ३ भूर्ती र खुर्सानी बारीका गर्ग गोत्रीय आचार्य ब्राहमणहरूले भैंसीको काँचो दूध लगेर चढाएपछि मात्र कालिकोट र दैलेखका अन्य ब्राहमणहरू द्धारा पूजापाठ सुरु गरिन्छ । महाबुगाथमा पूजा गर्दा अभिलेखसहितका चाँदीका तीनवटा आशागुर्जा, काठका प्रतिकात्मक मुर्ति, गरुढसहितको चाँदीको पंचबाला तथा अन्य बहुमुल्य बस्तुहरू बिशेष पूजाका बेलामा मात्र निकालिने गरिन्छ ।
बर्षभरी हुने अन्न अभाव हटाउन, गाईबस्तु र मानव जीवनको अकाल मृत्यु बचाउनका लागि शिवको भब्य पूजापाठ गरिन्छ । एउटामात्र वर मागे पुरा हुने बिश्वास अहिलेपनि कायमै छ । पूजापाठका लागि गएका भक्तजनहरूले मुख्य मन्दिरको करिव ४ सय मिटर टाढैदेखि बुकी झार सहित मुखमा घाँस च्याप्ने चलन अहिलेपनि कायमै छ भने दाम्लो बाँधेकै स्थानमा मरेका पशु चौपायाहरूको मोक्ष प्राप्तिका लागि किसानहरूले आफ्नो घाँटीमा दाम्लो बाँधेर पूजापाठ गर्ने प्रचलन पनि कायम नै रहेको देखिन्छ । नबोलेरै शिवलिङ्ग भएको स्थानलाई सबै तिर्थयात्रीहरूले सातपटक सम्म परिक्रमा गर्ने गर्दछन् ।
महावु नजिकैको दमौडा भन्ने स्थानमा महावै (महाभय) र जगन्नाथको ठूलो पूजा हुने गर्दछ । भगवान् शिवको उत्पत्ति भएको शिवलिङ्गमा दैलेखका आचार्य र कालिकोटका ब्राहमणहरूले प्रत्येक वर्षको पूर्णिमा पूजामा दूधको धारासँगै पूजापाठ गरेपछि मात्र देशभरिका अन्य स्थानहरूमा रहेका देवी देवताहरूको पूजा हुने प्रचलन अहिलेपनि कायम रहेको छ ।
महावु धाम जाँदा बाटोमा पर्ने ईटको उकालो, छान्ना, दशरथे, भावसैनी, नाउली उनीपाटा, हुँदै लिस्नेको उकालो सम्मको यात्रा सम्पन्न गरेपछि निकै रमणिय फाँटहरू देखिन्छन् । न सामात्ने हाँगो , न गतिलो गरी टेक्न मिल्ने पकारको साँगुरो ९० डिग्रीको उकालो बाटोमा बालक, वृद्ध, महिला, पुरुष सबैले सहजै यात्रा गर्दै आएका छन् । महाबु जगन्नाथको कृपाका कारण अहिलेसम्म उक्त बाटोमा कुनै दुर्घटना नभएको जानकारहरू बताउछन् ।

प्राकृतिक सौन्दर्यता सम्पादन गर्नेे

महावु धामको चारैतिर अग्लाअग्ला लेकहरू । विचमा आँखाभरी देखीने महावु पाटन । पाटन नजिकैको धुम्कोमाथि शिवको पुजाआरधनाका लागि विशाल ढुगामाथि रहेको थान निकै सुन्दर देखिन्छ । सुन्दर पाटन हेर्न चाहनेहरूका लागि र धार्मीक आस्थावालहरू दुवै पर्यटकहरूको आर्कषण केन्द्र हुन सक्ने सुन्दर महावुमा एक पटक पुग्नै पर्ने ठाँउ हो । उकालो चढेर महावु पाटन पुगेपछि एकछिन त सुन्दरताले मननै स्तब्ध हुन्छ । आहा क्या राम्रो महावु ।
सवैको मुखबाट पहिलो शब्द यस्तै आउने गर्दछ । माथिल्लो पाटनमा पूजाका लागि जाने भक्तजनहरू । महावु पाटनबाट जुम्ला, कालिकोट, दैलेख तथा जाजरकोटका गाँउहरू सहज हेर्न सकिन्छ । मौसम सफा भएको बेला बर्दिया, टिकापुर र नेपालगञ्जसम्म झिलिमिलि बत्ती बलेको देख्न सकिने बुढापाकाहरू बताउँछन् । महावु जान दैलेख सदरमुकामबाट डेढ दिनको पैदल यात्रापछि पुगीन्छ । यो पाटन कर्णाली अञ्चल छिर्ने प्रवेशद्धार पनि हो । भैसीखोर, भवानी हुँदै दैलेखको अन्तिम मानवबस्ती रहेको उनपाटा बास बसेर भोलीपल्ट विहान २ देखी ३ घण्टाको पैदलयात्रापछि पाटन पुगीन्छ ।
मनोरम दृश्य, लेकाली परिवेश, विन्भिन्न थरिका प्रजाती, भेषभुष आदि अवलोकन गर्दै पैदन यात्रा गर्दा थकानकै अनुभुती नै हुँदैन् । पाटन हेर्न र शिवजी दर्शनका लागि पुग्ने पर्यटकहरू श्रावन, भद्रौमा बढी हुन्छन् । हिउँदमा टम्म हिउँपर्ने भएकाले पनि पाटन पुग्न मुस्किल हुने गर्दछ । त्यहाँ पुग्नेहरू शिवको दर्शनअघि पाटनमै बगेको खोलामा नुहाएर २५ मिनेट ठाडो लेकमा पुगेर शिवलिङ्ग पुजा समेत गर्दछन् । शिवलिङ्ग पुजा गर्नुअघि पाटनमा रहेको देवलहरू महावु पाटन उक्लिएपछि चारैतिरबाट चिरर आएको चिसो चिसो हावाको वेगले शरिर थररर काम्न थाल्छ ।
माथि लेखको ठुलाठुला ढुङ्गाको काखमा रहेको शिवलिङ्गको दर्शन गरी धर्मकर्म गर्नुका साथै पाटनका सुन्दर दृश्य समेत निहाल्छन् । पाटनमा फुलेका रंगीविरगी फूऊलहरूले यात्राअवधीभरको थकान नै मेटीने गर्दछ । पाटनलाई बादलले छिनभरमै ढपक्क ढाकेर अध्यारो बनाईदिन्छ त कहिले सिमसिमे पानीसगै हावाको वेगले फूलहरू हल्लिरहेका हुन्छन् । छिनछिनमा मौसम बदलिरहदाँ महावु पुग्ने जो कोही पनि दंग पर्ने गर्दछन् ।
लेकमै रहेको पोखरी र पोखरी आसपास ढकमक्क फूलेका फूलहरूले पर्यटकहरूलाई अझँ आनन्दीत तुल्याउँछ । महावु पाटन नजिक रहेको पोखरी र फूलहरू महावु पाटन नजिक रहेको पोखरी र फूलहरू हिउँ खेल्न वा गर्मी छल्न आन्तरिक पर्यटन हरेक मौसममा महावु पुग्ने गर्दछन् । तर, रक्षा बन्धनको दिन भने महावुमा विशेष रुपमा पूजा गरीन्छ । ७ महिना बढी हिउँ पर्ने महावु दैलेख जिल्लाकै प्राकृतिक सौन्दर्यको धनी मानिन्छ ।
महावुबाट दैलेखका सम्पूर्ण भुभागहरू एकएक गरी छुट्याएर देख्न सकिने भएर पनि महत्वपूर्ण हेरिने गरिएको छ । मध्य तथा सुदुरपश्चिम र भारतबाट समेत दशौं हजार भक्तजनहरू साउनको जनैपूर्णिमामा घुईचो लाग्ने गर्दछ । सवारी साधनको प्रयोग गरे दैलेख सदरमुकामबाट ४ देखी ५ घण्टामा उनपाटा पुग्न (हिउँदमा मात्र) सकिन्छ । महावु अर्को विशेषता कर्णाली अञ्चल प्रवेश गर्ने सवैभन्दा छोटो मार्ग समेत हो । महावु भएर कर्णाली प्रवेश गर्दा ४८ किलोमिटर छोटो पर्ने ईन्जिनियरहरुको भनाई छ ।
भविष्यलाई हेर्दा कर्णाली प्रवेश गर्ने पर्यटकहरू यहाँ रोक्न विशेष योजनाहरू ल्याउनुपर्ने दैलेखका पर्यटनकर्मी रुपक थापाको भनाई छ । ‘कर्णाली जान निकै छोटो र सजिलो मार्ग भएकाले पर्यटकहरू बढ्नेछन् ।’ पर्यटककर्मी थापाले भने, प्रचारप्रसार अभावमा मनोरम दृश्यहरू भएको पाटनहरू ओझेलमा परेका छन् ।
अहिले मुलुकमा परिवर्तनलाई संस्थागत गर्ने तयारीमा छ । देश संचालन गर्ने नेता र नेतृत्वहरुले भित्रि मनबाट चाहना गरेनन् भने यो परिवर्तन पनि संस्थागत हुन नसक्ने आशंकाहरु त्यतीकै देखिएका छन् । केही नेता र राज्य संचालन गर्ने नेतृत्व यस्ता देखिएका छन् जसले पश्चिम नेपालका ऐतिहाँसिक धरोहरहरुको कुनै मुल्य नै नभएको ब्याख्या र विश्लेषण समेत गर्ने गर्दछन्