Thursday, July 19, 2018

यात्रा संस्मरण ; अष्ट्रेलिया ( संकलन )






     

( travelozland.com बाट साभार गरिएको । )


Rail Travel Australia

Australia is a great destination when you are planning a foreign tour. Most of us think about the expensive destinations like Europe, America or at least Switzerland. Have you ever thought of something different – a tour full of adventure, thrill, excitement and that too in an affordable budget? Yes, you read it right. You easily can plan for a budget tour in Australia. Travelling by train in this country is simply awesome. You can visit all of the top destinations in Australia by the railway comfortably. Australia is a large country, so the distance between the major cities are rigorously lengthy.
What can be a better option to see the countryside of Australia by a smooth rail journey? You can consult with the journey planner online to check which train route connects the capital cities. Surely you will find different regions covering by different railways throughout the country. Then you have to plan your tour accordingly by selecting the most comfortable one.
Let’s discuss some of the most popular train routes here. You will get a clear picture what to choose and what will be the best option according to your requirement and budget. You should keep in mind if you want a budget tour train travel is the best option.

Most Popular Railways Throughout Australia:

  1. Brisbane-Rockhampton:
Tilt Train: if you want to access the coastal areas of Queensland between Brisbane and Rockhampton, this is the best route to opt for. It will provide their passengers with an easy and comfortable journey for both the business and economy classes along with the tasty meals.
  1. Indian Pacific:
rail travel AustraliaYou can access the total area from the Indian Ocean to the Pacific Ocean with this impressive rail journey. Here you will experience the world’s greatest and as well as the longest rail journey. The beautiful sceneries of the Blue Mountain, the rural countryside of Australia, Broken Hill and other mesmerising sights are waiting for your appreciation. It will reach you to the west coast of Australia.
  1. The Ghan: if you want to explore the diversity of beautiful Australian landscape, you can board here from Adelaide or Alice Spring. They offer their passengers two types of comfort journey – one is red service sleeper, and gold service sleeper is the second one. Now, you can enjoy the exotic experience of the splendid natural beauty of Australia.
  2. Spirit of the Outback: through the 1300 km journey from Brisbane to Longreach, this railway offers their passengers a fully air-conditioned sleeper and seating facilities with comfortable overnight accommodation. It is the perfect choice to explore the Queensland’s outback and Longreach both. It will fit your budget too.
  3. NSW Train Link: here you will get the relaxed accommodation with the first class and standard economy seats. Also, you can avail the sleeper accommodations in an overnight route. Through New South Wales you can reach to Melbourne from Brisbane.

How Will You Fit Your Tour Into a Selected Budget?

These are the possible and most popular train routes throughout Australia. Depending on your destination planning, you can choose anyone from the routes mentioned above. It will keep your tour in the budget with lots of excitements.
The main problem with Australia tourism is its diversity. No one can cover the whole country at a time. You have to divide your tour into regions. As the country is very large, it is tough to plan a Budget trip to Australia. We are trying to enlist necessary tips which you can follow to make a budget trip.
First, put Australia in your perspective. Determine what you want to do during travelling. Do you know it is the 6th largest country in the world and the land size is as vast as the mainland of USA is? So, you need a concrete plan about where to start visiting Australia and how to do it. Also, you have to keep in mind whether most of the top destinations are covering by your travel plan. Most of the travellers don’t come with proper imagination and projection regarding the huge size of this country. Consequently, they end up with all wrong planning.
Second, make a list of your must-see places and then plan accordingly. You should consider a map while planning otherwise; you may have to travel for long unnecessarily. One best way to choose your destination is to select according to a train route. As we have stated earlier, Australia is well-connected with numerous combinations of train routes. You simply can choose one of them and make your travel plan just following the route.

Make Your Plan

rail travel AustraliaHow will you make your plan depending on the days you have on your hand? For example, you have a week to spend here. The best option is to choose one region but cannot be more than two regions. Otherwise, you cannot enjoy the excitements of all the places meticulously. Precisely, you have to plan your tour depending on the number of days you are going to spend in Australia.
Since Australia is full of scenic beauties and lots of tourist places to be explored, so, any of the situations, you are going to have loads of excitements and thrills.
A tourist should have to visit most of the top places in Australia on the first tip to here. So, now we are going to discuss top 10 must-visit places in this country. It will help you to chalk out the train route. It is world’s largest island. Spanning through the Indian Ocean and Pacific Ocean, there are so many places to explore and enjoy. You can just relax on an exotic sun-kissed beach with your family and friends. On the other hand, you can experience the actual lifestyle of the traditional people here. This country has stored assorted experience for every type of tourist. You have to select your priority and preference. Then it will be easier to plan your dream destination in Australia. Here we are offering you a simple overview of the most visited top places in this country.

Adelaide:

This 5th largest city is the capital of South-Australia. This is known as the city of churches. This is a historical place with lots of colonial architectures.

Sydney:

This metropolitan city is most popular for its beach life. Those who want to spend their holiday sunbathing on an exotic beach; Sydney is the ideal place for them. Bondi beach is the most popular beach here. Also, you can take a leisure stroll along the harbor bridge of Sydney. The opera house, museum, the royal botanic garden are the other attractions for the tourists.

Auckland:

This is the perfect place for those people who want to experience the unique traditional flavor of the local Australian culture. Auckland is also offering great beach views and experiences to the tourists. The black sand beach with crystal clear blue water and the beautiful volcanic peak will simply make you mesmerize.

Tahiti:

If you are a nature lover, this is the dream place for you. Tahiti is full of amazing natural beauties. Those beautiful mountains, tumbling waterfalls and picturesque landscapes will leave you spellbound. This place is also popular for beautiful beaches. Papenoo beaches, La Plage de Maui etc are the names of some popular sandy beaches there.

Melbourne:

This city is important because this is the events capital of Australia. Melbourne food and wine festival is one of the biggest festivals here. This is the centre for the Australian open. You also can visit here during non-festive times. This city has stored so many attractions for the tourists. You can experience varieties of tourist activities here.

Brisbane:

This is the best place where you can get acquainted with the actual Australian culture. On the other hand, this place offers the tourist a modest skyline with a humble city where the people are truly friendly.

Gold Coast:rail travel Australia

This is the perfect tourist place with lots of varieties. From the exotic laid-back beach relaxation to the thriving city – each and everything you will enjoy here. On a perfect holiday trip, just relax your soul and mind here in the beach. This beach is very popular among the surfers. Those who love to surf travel here from around the world. In the city surroundings you will find zoos to visit, theme park to enjoy, glow worm caves etc.

Great Barrier Reef:

If you love the natural wonder and amazing beauty, this is the perfect place for you. You have to go underwater to see the complete reef. Surely, it will be your lifetime experience. The diversity of the sea-lives makes travels spellbound. It will make your Australia trip more attractive and memorable.

Bora Bora:

This is the best honeymoon place among Australia. You will experience the amazing aquamarine waves, volcanoes and the flourishing jungles.

Queenstown:

If you love adventure sports, this is the dream place. Bungee jumping, skydiving, river rafting and other adventurous activities are popular here.
Now, you have a clear idea about the places and their attractions. A rail travel Australia will cover most of these attractive places in Australia. You just need to choose your perfect one according to your budget and number of days in your hand.

Monday, July 16, 2018

कर्णालीका घोडावालीहरु

( रचनाकार- सरला गौतम, २०७५आषाढ २ को कान्तिपुरबाट साभार  ।)
सूर्य पनि अस्ताउन मात्र आउँछ भनिन्छ पश्चिममा । तर, सूर्यभन्दा तेजिला राप बनेर पश्चिमका छोरीहरू उदाउँदै छन् । कोही घोडचढी बनेर, कोही कराँते ब्ल्याकबेल्ट त कोही मुलुककै कम उमेरका उपमेयर बनेर दिदीबहिनीहरू पश्चिमबाट उदाइरहेका छन्, देश–दुनियाँलाई देखाउने गरी ।
उसले घोडाको लगाम जोडले समाती । कर्के नजरले हामीलाई हेरेर भनी, ‘गए जाऊ, नगए बाल छैन । तिमीले जति भन्यौ, उति पैसामा हामी जाँदैनौं ।’

चार जना किशोरी रारा ताल छेउको मिलीचौरमा सवारी कुर्दै थिए । उनीहरूको मोल हामीले घटाउँदा झन्डै आगो भए । एउटीले सबैको स्वर आफंैमा समेटेर हामीलाई डाँकोले टिपी । हामी मरीच चाउरिएझैं भयौं । अलि आँट निकालेर लोकल–टोन ल्याउने प्रयास गर्दै मैले भनें, ‘अरे वा, कर्णालीका छोट्टी हो । क्या दादागिरी छ है... ।’ जिस्केर कुरा गरेपछि उनीहरूको तापमान उत्रियो । शीतल भएर मुस्काए ।

कालिकोट जुम्ला सडकखण्डकै चिनारु गुरुजी नवराज शर्मा साथमै थिए । बाह्र वर्षदेखि यही बाटोमा अनेकौं डनको रवाफ झेलेका छन् उनले । उनकै बसमा मुगु पुगेकी थिएँ म । संयोगले रारा जाने बाटोमा भेटिए । परिवारसहित घुम्न आएका । डनहरूको सान उनका लागि के नौलो भयो र ? बाटैमा कति पटक मैले नै देखें । यहाँ कुरो लेडी–डनहरूको थियो । ‘कर्णालीका छोरी लुसुक्क परेर निहुरिमुन्टी लाएर छाउगोठमा मात्र बस्दा रहेनछन्,’ उनकी जहान भन्दै थिइन् । पहिलो पटक कर्णाली टेकेकी थिइन् उनले । रारा घुम्न जाँदा देखिन्, केटीहरूले सानसँग घोडा हाँकेको । मान्छे डाकेको । पैसा घटाउनेको सातो टिपेको ।

घोडावालीहरूको हँुकार छेउमा बसेर ट्वाँ परेर हेर्दै थिए, मोटरवाला गुरुजी । अन्तत: आफ्नो सानो छोरालाई एउटा घोडामाथि राखेर फोटो खिचाई उनले धोको मेटे । अनि लुखुरलुखुर हामी सँगै रारा तालतिर रवाना भयौं ।
***

साथीभाइलाई बिदा गरेपछि रारा किनारैकिनार हिँड्दै थिएँ । अर्को घोडावाल भेटिए । ठिटोले झोलामै लोकसेवा आयोगको एक ठेली पुस्तक बोकेका थिए । डाँडाकाँडा तालतलैया चहार्दै पढ्ने बानी रहेछ । उनले निकै कर गरेपछि म उनको घोडामा बसें । घोडावालले आफ्ना कुरा सुनाउँदै गए । मैले राराको नीलो दहमा नजर फाल्दै कुरा सुनिरहें । बस्ने ठाउँ नजिक पुगें । घोडावाल फर्किए । पाइलैपिच्छे किस्सा हुन्छन् यसरी हिँडेपछि ।

रारालाई बडो कठिनसँग बिदा गरेर ताल–बाटो माझखर्कतिर लम्कँदै थिएँ । अगाडि एउटा, पछाडि एउटा झोलाले सकस दिइरहेको थियो । नीलो रारा र नीलै आकाशले ढाडस । विपरीत दिशातिरबाट आइरहेका मान्छेलाई सोधें— बिर्खमान रोकाया घरै छन् ?

उनले भने, ‘मै त हुम् ।’

यसरी आठ वर्षमा दोस्रो पटक भेट । बाटैमा † उबेला पूरै रारामा पर्यटक भनेको म र मेरा दुई जना साथी । बिर्ख दाइले के बिर्सन्थे ? उनले भने, ‘देख्दासाथै चिनिसकेको थिएँ । न अर्कै हो कि भनेर म पहिला नबोलेको ।’ के चाहियो ? हामी थचक्क बाटैमा बसेर बात मार्न थाल्यौं ।

टकटकटकटक... परैबाट घोडाको टाक सुनियो । दुवैका नजर त्यतै परे । घोडा नजिक आयो । सामुन्नेमा उभिएर घोडावालीले लगाम समात्दै ब्रेक लगाई । बिर्खमान दाइतिर हेरेर भनि, ‘बा मैले आज दुई हजार कमाएँ, तिम्लाई दिम् कि आमालाई ?’

आठ वर्षअघि फुटेका गाला र हातगोडा लिएर चुलो वरिपरि घुमेकी यही केटी हो र ? म कसरी पत्याऊँ । त्यतिबेला बिर्खमान दाइकोमा बास बसेका थियौं हामी । रारा तालमा बस्न मिल्ने होटल थिएन । श्रुति र दीपेन्द्र घोडा चढेर उनकोमा आएको गहुँको रोटी खाएको कुरा उनले सुनाएका थिए । अहिले उनकै छोरीले घोडाको लगाम समातेकी थिई ।
मिलीचौरमा भेटिएका घोडावालीहरू एकपछि अर्को गर्दै आँखामा नाचे ।

मैले आँखा ट्वाल्ल पारेर सोधें, ‘कर्णालीका छोरीले घोडा हाँक्न थाले दाइ !’
बिर्खमान दाइले सहजै भने ‘हाँक्दा ।’

फिल्मी शैलीमा म आश्चर्य मान्न खोजे पनि बाबुछोरी दुवैले खास मतलब गरेनन् । मैले फेरि सोधें, ‘कमाउन थाले है ?’
बिर्ख दाइले भने, ‘कमाउँदा नापो नापो (अलिअलि कमाउँछन्) ।’ मलाई के के न लागेको कुरा उनीहरूलाई केही न केही । हैट !

छोरीले दिएको पैसा बिर्ख दाइले गोजीमा हाले । उनलाई गमगढी बजार भर्न जानु थियो । मेरो एउटा ब्याग सुशीलाले समाती । सदरमुकाम नगई उनी मलाई लिएर घरतिरै फर्के । हामीलाई हेर्दै हाँस्दै सुशीलाले हावामा वेग हानी । टकटकटकटक... !! घोडाको पदचाप पर पुग्ने बेलासम्मै सुनियो ।
***

मुगु आइपुग्नुअघि म कालिकोट थिएँ । कालिकोटको गाउँ रासकोट जाने मेसो जुर्‍यो । वरिपरि डाँडाकाँडा । तल नदी । रासकोट गाउँको फराकिलो चौर । आकार–आकारका नेपाली झन्डा हावामा हल्लिरहेका । पूरै गाउँ उल्टेर राता पहेंला, हरिया लुगामा अनुहारभरि रमाइलो भरेर मैदानतिर नजर फालिरहेका । राष्ट्रिय गान, खेलाडीको गान । पूरै गाउँ गुन्जायमान । राष्ट्रपति कपका लागि खेल हँुदै थियो । भलिबल खेलाडी किशोरीहरू हावामा बल बत्ताउँथे । हावाको वेगसँग उनीहरू पनि बत्तिरहेको ‘नजारा’ साच्चै लोभलाग्दो थियो । भलिबलमा किशोरीहरू रमाइरहेकै बेला निरुता शाहीसँग कुरा गर्ने जुक्ति निकालें । उनी तेक्वान्दोमा राष्ट्रिय खेलाडी । भलिबलको क्षेत्रीय खेलाडी । चैतको अन्त्यको गर्मी अनि भर्खरै खेलेर पसिनामा डुबेको उनको ज्यान । रातोपिरो देखिन्थिन् । डरलाग्दा भीर चिरेर उनको सपना कसरी उड्यो होला भुरुरुरुरु !

निरुताले घरको काम गरिन्, स्कुल गइन्, खेलमा लागेको मन लागिरहन दिइन् । प्राक्टिस गर्ने समय चोरिन् । उनको रुचि कसरी पलायो खेलमा, त्यो पनि तेक्वान्दोमा ? त्यसरी नै पलायो, जसरी पलाउँछ ढुंगाको कापमा पीपल । मनले दियो आवाज । उनले सुनिन् । त्यसैको पछि लागिन् । त्यो कन्दरामा सिकाउने गुरु मिल्न मुस्किल थियो । सिकेर जिल्ला छिचोलेपछि क्षेत्रीय तहमै घुलमिल हुन मुस्किल थियो । भाषा नै अलग थियो । उनलाई नमिठो लागिरहन्थ्यो—अरू जिल्लाका मान्छेले आफू बोलेको नबुझ्दा । बिस्तारै राष्ट्रिय स्तरको खेलाडी बनिन् । जिल्लालाई एकपछि अर्को गोल्ड मेडल दिइन् । अनेक पिरलोकै बीच संघर्ष चलिरह्यो । सामूहिक प्रतिस्पर्धा भएको बखत कर्णालीका लागि टिम नपुग्ने । कुन बेला समय निकालेर खेलुन् यो भेगका छोरीले र मिलोस् टिम ? खिन्न हुन्थ्यो निरुताको मन । भन्थिन्, ‘सिंगल–सिंगल भिडेको बेला त हान्थें गोल्ड मेडल । अरू बेला टिम नै नपुग्ने । भाषा पनि नौलो लाग्ने । आफ्नै देशमा परदेशीजस्तै... ।’

खेल हेरेर छेउतिर उभिरहेकी वाइसवर्षे कांग्रेसा बुढा सिरहाबाट सीएमए गरेर गाउँ फर्केकी रहिछन् । लोकसेवा आयोगको तयारीमा रहेकी उनलाई गाउँमा गतिलो स्वास्थ्य चौकीको अभाव बिझाएको रहेछ । ‘अहिले त पहिलाभन्दा धेरै राम्रो भएको छ, छोरी–चेलीका लागि । पहिलाको तुलनामा बदलाव पनि राम्रो छ,’आफ्नो भेगका लागि उनी आशावादी देखिन्थिन । भन्थिन्, ‘छोराहरूले गर्ने भनेका सबै काम गाउँका छोरीहरूले गरेको हेर्न मन छ ।’ बिहानभरि चुलोचौको, दिनभरि खेतबारी, फेरि घरधन्दा । बजै, जिजुबजै र आमाहरूका सप्पै सपनाहरू डल्लो परेर उनीहरूका आँखामा सलबलाइरहेको थियो । हिँड्नु त धेरै छ नि बाटो । पाइला नाप्दैछन् तन्नेरी छोरीहरू । कालिकोटे केटीहरूको जोसले आफंै जोसिली हुँदै थिएँ म । यही जोसको भरमा पुगें मुगु ।

मुगु गमगढीमा भेटिइन्, दीक्षा थापा । चौध वर्षकी भइन् उनी । कराँतेमा विद्यालय स्तरको नेसनल च्याम्पियन । ब्ल्याकबेल्टवाली केटी । आमाबा सुर्खेतमा बस्छन् । उनले त्यहीं आफ्नो कराँतेको करामत देखाएर राष्ट्रिय स्तरमा नाम पनि बनाइन् । ‘खेलेर छोरीले ज्यान बिगार्ने भई,’ बाबुले अहोरात्र चिन्ता गर्थे । त्यही भएर पठाइदिए मामाघर मुगु । दीक्षाकी हजुरआमासँग म उनको घर पुग्दा उनको शरीरको फुर्तीले मलाई कायल पारेको थियो । आफ्ना रामकहानी सुनाउँदै थिइन्— हजुरआमा गौरी चौलागाईं । भिडियोमा उनका बात भरेर म मेरो धन्दा गर्दै थिएँ । हामीलाई हेर्दै मेसिनको तालमा घरको काम गर्दै थिई सानी केटी । यता गौरी भन्दै थिइन्, ‘अब पनि काँचुली नफेरेर सुख यो कर्णालीले ? हाम्रा खुन–पसिना बग्याका छन् । यो कन नबदली धाइ सुख ?’

राति हजुरआमा छिमेकीलाई भेट्न हिँडेपछि दीक्षाले मसँग रहरको बिस्कुन खोलिन् । सपनामा जो–जो भिलेन भएर आए पनि किक हानेर लडाउने योजनामा छन् दीक्षा । नौ कक्षा पढ्दै गरेकी फुर्तिली ठिटी । एसएलसी दिने बेलासम्म मुगुमै फुलाउनेछिन्— कराँते खेलेर नामी हुने सपना । यहीं पनि उनले जिमखाना फेला पारेकी छन् । लुकेरै जान्छिन् जिमखाना । कति गरें, उनले फोटो खिच्न मानिनन् ।

हिँड्ने बेला ढोकाबाट हेर्दै गरेकी दीक्षालाई जिस्काएर मैले मारें क्लिक । सबसँग लुकाएर आफ्नो मिसन गुमनाम छन् उनी मुगुमा । सबै धन्दा सकेपछि, चोरेर समय जिम जान्छिन् उनी । रक सोलिड उनको ज्यान हावामा मुक्का लाउँछ र बाधाहरूलाई भन्छ— पख्लास् !!

यसरी भेटिने मान्छेहरू मनबाट जानै मान्दैनन् । झन् त्यही भेगमा भएको बेला त मनको गरामा मोहियानी हक लाएर बस्छन् । यता राराबाट हिँड्दै म बाजुरा जाँदै थिएँ । कलिलो घाम वैशाखको भए पनि मनोरम थियो । मन किन हो, सिमलको भुवासरि थियो । बाटो बन्दै गरेको दृश्य । मान्छेहरू बान्नामा आड लाएर गफिएको दृश्य । बथानका बथान भेडा लिएर लेक हिँडेका गोठालाहरू । ढुंग्रे फुली र कालो चोलीमा काममा हिँडेका महिलाहरू । हेर्दै, अडिँदै, बात मार्दै हिँड्थे उनीहरू ।

मुगुकै खत्याड गाउँपालिकाको सेरी भन्ने ठाउँमा उभिएर बाटो खनेको हेर्दै थिएँ । पहिरो गएको भीरको भागमा मान्छेहरू ज्यान अडाएर मर्मत गर्दै थिए । भिरालो ठाउँमा उनीहरूले गरेको काम खिच्दै थिएँ । एउटी केटी नजिक आएर मलाई हेरिरहिन । म मुस्काएँ मात्र । अघि बढें । उनले मेरै चालसँग चाल मिलाइन् । यसो हेरें । बोल्लिन्जस्तो लागेन । फेरि अघि बढें । उनी मेरै चालमा सँगै हिँडिन् । अनि रोकिएँ । कुरा गर्न थालें । उनको कुरा गराइको छाँट देखेपछि मैले भिडियो अन गरें । पछाडि घाँसको भारी छ । अगाडि पेटमा बच्चाको भारी । अनुहार छ उज्यालो । आँखामा खेलिरहेको दुई ज्यानको भविष्य ।

सरिता विक उन्नाइस वर्षकी भइन् । पेटमा उनको नौ महिना लागेको बच्चा छ । दस कक्षा पढ्छिन् । स्कुल जान्छिन् । बताएर बताइनसक्नु दलितको व्यथा तर कम हँुदै गएको छ भन्छिन् उनी । सँगै नखाने, छोइछिटो गर्ने अझै केही बाँकी छन् । धेरै त तह लागिसके । चुनाव भएपछि, दलित भनेर धकेलिएका महिला जनप्रतिनिधि बने । यो देख्दा त सरिताको मन धपक्कै भयो रे । पहिला पढे, के नपढे के भन्ने लाग्थ्यो । अब त चुनाव लड्न पाइने, नेता हुन पाइने दिन आए । सबैका पछि बस्ने मान्छे अरूलाई पछि लाएर अगिअगि हिँड्ने दिन आए । हैन, पढ्नैपर्छ । जुन अवसरको पनि ढोका खुल्न सक्छ । उनलाई यस्तो लागेपछि स्कुल छोडिनन् । पढेरै आफूले चाहेजस्तो मान्छे आफंै बन्ने रहर उनले बोकिहिँडेकी छन् । सूर्यमुखीझंै फक्रिएको उनको आत्मविश्वासले अनुहारको चमक नै बेग्लै बनाउँथ्यो । जति कुरा गरिन्, हाँसेरै गरिन् । अहिलेसम्म जति फेरियो–फेरियो, बाँकी बदलाव हाम्रो आँट र कामले बोक्छ भन्नेमा उनी निर्धक्क थिइन् ।

उनको अनुहारको अलिकति उज्यालो मैले चोरेर उज्यालिएँ । उनको तागत सुटुक्क सापटी लिएँ । यात्रा मेरो निकै बाँकी थियो । उनी आफ्नो बाटो लागिन् । मैले हेरिरहें । दीक्षाकी हजुरआमा गौरीको कुरा सम्झें, ‘अझै नबदली हुँदो के : छाउकै नामले हामी कहिलेसम्म चिनिन्या ? यैकन काँचुली फेर्नका लागि पूरै जिन्दगी बाइगयो । (कर्णालीको काँचुली फेर्नकै लागि एउटा जीवन सकिन लाग्यो ।)’ सरिताहरू भेटेपछि ढाडस हुन्छ ।

यस्तो लाग्छ— नातिनी पुस्ताको पौरखले मुस्कुराउन थालेको छ कर्णाली । भेरी, तिला र कर्णाली नदीको लय बदलेर । बदलेर सुसेली र हुँकार ।

मुगुलाई बाईबाई भनेर हिँड्दै–हिँड्दै म बाजुराको कोल्टी पुगें अर्को दिन । बाजुराको कोल्टीमा म पुग्दा चर्चा कसैको थियो भने सृष्टि रेग्मीको थियो । नेपालकै सबैभन्दा कम उमेरकी २५ बर्षिया उपमेयर सृष्टिको तेज भने सबैभन्दा चम्किलो होला सायद । नगरपालिकामा उनको कार्यकक्ष पुग्दा आफूभन्दा धेरै पाका अरू जनप्रतिनिधि र गाउँलेहरूमाझ उनी थिइन् । एकपछि अर्कोसँग कुरा गर्दै, डिल गर्दै । बाटोको काम नसकी भुक्तानी माग्ने ठेकेदारको रकम उनकै कारण रोक्का भएको थियो । पत्रकार सम्मेलन गर्दै थिइन् बेथिति बुझाउन ।
आफंै इन्जिनयर सृष्टि, बाटोको काम ठीकसँग पूरा भयो भएन भनी नाप्न फित्ता लिएर कुद्छिन् । निवासमा उनकी आमा भन्दै थिइन्, ‘दिउसो दुई बजेको घाममा बाटो नाप्न हिँडी । राति आठ बजे आई । ऊ हिँडेपछि कर्मचारीहरू नगई सुख्खै भएन ।’ २०६० सालमा सृष्टिका बुबा ताराचन्द्र न्यौपानेलाई माओवादीले अपहरण गरी यातना दिएर मारेका थिए । ताराचन्द्रले स्वास्थ्यकर्मीको जागिर छोडेर २०५४ को स्थानीय चुनाव लडेका थिए । साविकको कोल्टी गाविस अध्यक्षमा निर्वाचित भएका थिए । बाबुले चुनाव जित्दा चार वर्षकी बालकै रहेकी सृष्टि आफूले चुनाव जित्ता बाबुलाई सम्झेर आँसु बगाइरहेकी थिइन् । गाविसमा इन्जिनियरको जागिर छोडेर चुनावमा होमिएकी सृष्टिको आँखामा बाबुकै सपना नाचिरहन्छन् । उनका बाबुको लास उत्खनन गर्दा खप्पर भेटियो । जमिनबाट खप्पर निकालेर जिल्ला पार्टी कार्यालयमा राखिएको छ, अझै पनि ।

ताराचन्द्रको खप्परमा के के सपना थिए होलान् ? उनको ज्यानमा बर्बर यातना कसैले मच्चाइरहँदा कति काँपे होलान् ती सपनाहरू ?

सृष्टिको पूरै नसानसा काँप्छ, त्यो सबै सम्झेपछि । उबेला नुन र चामलकै लागि रोइरहेका बाजुरेली जनतालाई सजिलै नुन–चामल दिलाउने ताराचन्द्रको सपना थियो । अर्को टोलटोलमा बाटो र बिजुली । नुन र चामल त अब धेरै सहज भइसक्यो । बाटोको काम धेरै बाँकी छ । अस्थिपञ्जर बनेको बाबुको खप्परभित्रका सपनाको रापले सृष्टिलाई पोल्छ, पोलिरहन्छ । उनीभित्रको तापको अगाडि कोल्टीमा एकै पटक लाग्ने सातवटा घामको राप पनि कायल हुन्छ होला ।

न्यायिक निरुपण उनको अधिकारको काम हो । तर मन मान्दैन, बाटो पानी बिजुली सबैसबै काममा सृष्टि कुदिरहन्छिन । उनकी आमा शान्ता रेग्मी पसिनापसिना भएर दौडने छोरीको मुहार हेर्छिन् । मरेर गएका श्रीमान्को मोतीका दानाजस्ता सपना छोरीको निधारका टल्केका पसिनाका बुँदबुँदमा भेट्छिन् । लामो सास फेर्छिन् र आकाशतिर हेर्छिन् । ताराचन्द्र कतै तारा भएर बसेका होलान् । घर लुटिया,े श्रीमान् मारिए ।

आफ्ना पिँडौला छाम्दै उनले भनिन्, ‘यति कुटे, यति कुटे नानी, यो पिँडौलामा मासु कता हरायो–हरायो, थलथल रगत मात्र हल्लिरह्यो ।’ अनि उनी बोलिनन् । सृष्टिको कुरा उठेपछि फेरि उज्याली भइन् । खप्परभित्रका बाबुको सपना समेल्नु छ । आँसुका भेल आँखैभित्र लुकाएर बाँचेकी आमाको ओठभरि सयपत्री फुलाउनु छ । अहिले हतारो कसैलाई छ भने सृष्टिलाई छ ।

प्रकाशको गतिलाई पनि उछिन्ने गरी काम गर्न मन छ उनलाई । बाधा नै बाधाको पर्खालभित्र बसेर मुठ्ठी कसिरहेकी एउटी युवती बाँकी संसारलाई भन्दै छ, ‘म गरेर देखाउँछु । मलाई हार्ने सुविधा छैन । मलाई हराउने अड्चनलाई हराएर देखाउँछु ।’

ढुंगाको काप छिचोलेर उम्रिएका यी पीपलहरू सानातिना हन्डरले काँप्नेवाला देखिन्नन् । सूर्य पनि अस्ताउन मात्र आउँछ भन्छन् पश्चिममा । तर, नियम भत्काएरै उदाउँदै छन् पश्चिमा छोरीहरू । छरेर उज्यालो बाँकी जगत्मा । एक जुगमा एउटा समय काँपेर उठेजस्तो । बदल्नलाई सबथोक ।/

Saturday, July 14, 2018

बिकास कसकालागि?

विकास कसका लागि ? हरेक नेपालीले बुझ्नु पर्ने विकासबारे ४० वर्ष अघि बीपीको विचार

( साभार -- स्वदेश नेपाल, ०७५ ाआषाढ ३०)
–बी.पी.कोइराला
तपाईहरूलाई थाहा छ, म धेरै कराएर बोल्न सक्दिनँ । मेरो अन्त्यमा बोल्ने पालो परेकोले सुविधा पनि भएको छ, किनभने मैले भन्नुपर्ने कुराहरू पूर्ववक्ताहरूले भनिसक्नु भएको छ । म तिनै कुराहरूलाई फेरि दोहो¥याउँदिनँ र पञ्चायत मरिसकेको घोडा हो, त्यसलाई चाबुक मार्न पनि म चाहन्नँ ।
जब म २०१७ सालतिर प्रधानमन्त्री थिएँ, त्यसबेला राजा महेन्द्रसँग बराबर वातचित हुन्थ्यो र म भन्थे, म एउटा निम्नमध्यम वर्गीय आर्थिकस्तरको मानिस हुँ, मेरो धारणा छ, १५ वर्षभित्रमा नेपालको प्रत्येक परिवारलाई मेरा जत्तिको आर्थिक अवस्थामा ल्याउन सकिएला । तर आज (२०३७ सालमा) बीस वर्षपछि आइपुग्दा देशको आर्थिक अवस्था झन् नाजुक भएर गएको छ । योजना आयोगका तथ्याङ्क र अर्थशास्त्रीहरू बोलिरहेका छन् कि पाँचौँ पञ्चवर्षीय योजना कालमा ५ प्रतिशत राष्ट्रिय उत्पादन बढाउने लक्ष्य राखिएकोमा केवल २ प्रतिशत मात्र उत्पादन बढ्यो र त्यसै अवधिमा जनसंख्या वृद्धिको दर भने २.३ प्रतिशत रह्यो । यसरी जनसंख्या वृद्धि दरसित तुलना गर्दा विकासको दर ०.३ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ । तर विकासको दर केवल २.५ प्रतिशतले मात्र बढेको भए पनि अर्थशास्त्री र तथ्याङ्कशास्त्रीहरूले भन्ने थिए कि कमसेकम ०.२ प्रतिशत भने पनि विकासको दर बढेको छ ।
तर विकास भनेको के हो ? के यस्तो तथ्याङ्कले देखाउने विकास विकास हो ? अथवा विकास कसको लागि हो ? विकास गाउँमा भएको छ कि आँकडामा ? एउटा–दुईवटा उदाहरण दिएर मेरो कुरा प्रष्ट गरुँ । अस्ति म एउटा समारोहबाट फर्किदै थिएँ । त्यो समारोह भित्रको वातावरण र बाहिरको अड्याइएका ठूला–ठूला महंगा गाडीहरू देख्ने जोसुकैले पनि भन्ने थियो, नेपालमा ठूलो विकास भएछ र यहाँका मानिसहरू धेरै धनी भएछन् ।
त्यसै दिन म पहाडतिरबाट यहाँ (काठमाडौँ) आएर डेरा गरी बस्ने केही विद्यार्थीहरूको कोठामा गएँ । उनीहरू चार–पाँच जना एउटै कोठामा बसेका थिए । जसमा सुकुल विछ्याइएको थियो र त्यसलाई मैलो तन्नाले ढाकेको र तकिया पनि त्यस्तै मैलो थियो । उनीहरू त्यस्तैमा सुत्दा रहेछन् । बगलमा एउटा फोहोर होटेल थियो । जहाँ उनीहरू खान्थे । होटेलको अवस्था हेर्दा थाहा हुन्थ्यो, त्यहाँ सफा र स्वास्थ्यकर भोजन दिइँदैन । त्यस दिनका ती दुई अनुभवले मलाई के लाग्यो भने यहाँ दुइटा नेपाल रहेछ । एउटा महंगा मोटरगाडी चढ्ने नेपाल र अर्को गाउँको गरीब नेपाल ।
यी दुईटा दृश्यबाट म नेपालको विकासको बारेमा सोच्नेहरूलाई भन्न चाहन्छु—नेपालमा केही सडक बने, विजुलीको उत्पादन भयो र हवाइ यातायातको समेत विकास भयो । तर नेपालमा एभ्रो या जेट विमान चढ्ने कति छन् ? विजुलीको सुविधा कतिले उपभोग गर्न सक्छन ? अझ सडककै उपभोग कतिले गर्न पाएका छन् ? काठमाडौँबाट विराटनगर जाने सडकमा प्रतिदिन ३–४ वटा बस यताबाट र ३–४ वटा बस उताबाट आउँछन् । त्यसमा ३–४ सय मानिस आवतजावत गर्लान तर काठमाडौँबाट विराटनगर या उहाँबाट काठमाडौँ ल्याउनेलाने अरू सामान केही छ, जसको ढुवानीबाट त्यो सडकको उपयोग अरू ज्यादा गर्न सकियोस् ।
त्यसकारण विकास भनेको केही ठूला घरहरू, होटलहरू, ठूला सडक, मोटरगाडी, हवाईजहाज र अझ केही औद्योगिक उत्पादन वृद्धिका तथ्याङ्क पनि होइनन् भन्ने मलाई लाग्छ । विकास भनेको के हो भन्ने प्रश्नका साथै विकास कसको लागि हो भन्ने प्रश्न समेत सोचेर मात्र हामीले त्यसको परिभाषा गर्न सकिन्छ ।
के नेपाल भनेको यहाँका चार–पाँचवटा शहर हो ? कि नेपाल भनेको गाउँ हो ? हामीले विकासका कुरा गर्दा विकासले त्यो ग्रामीण परिवारलाई के ग¥यो भन्ने प्रश्नको जवाफ दिन सक्नुपर्छ । यदि ठूलो सडक बन्छ भने सडक त मोटरगाडी जोसित छ उसैले उपयोग गर्छ । जेट प्लेन गाउँलेले चढदैन, बिजुलीको प्रचूर प्रयोग गर्दैन । त्यसकारण मैले प्रधानमन्त्री छँदा योजना आयोगको मिटिङलाई भनेको थिएँ—तपाईहरू भित्तामा राजाको तस्वीरसँगै नेपालको गरीब गाउँले किसान आफ्नो झुपडी अगाडि उभिरहेको चित्र पनि राख्नोस् र त्यसको अनुहार हेरेर योजना बनाउनोस् र सोध्नोस्—यस योजनाले त्यो झुपडीमा बस्ने किसानलाई के लाभ दिन सक्छ ? म आज पनि त्यही प्रश्न सोध्दैछु ।
हामीले विकासका कुरा गर्दा अमेरिकाको नमूना देखाएर उदाहरण दिने गरेका छौँ, जो एकदम गलत हो । यो गल्तीबाट कम्युनिष्ट देशहरू समेत मुक्त छैनन् । रुसले पनि आफ्नो औद्योगिक विकासको तथ्याङ्क या रेखाचित्र देखायो भने अमेरिकासित तुलना गरेर मात्र देखाउँछ । रुसको लागि पनि विकासको नमूना अमेरिका नै हो । अमेरिकाले यही शताब्दीको शुरुदेखि विकासको जुन नमूना देखाइदिएको छ त्यही आज संसारको सामु छ र सबै त्यसैको अनुशरण गर्दै छन् ।
अब अमेरिकामा के छ भनेर कुरा ग¥यौँ भने, सवैलाई थाहा छ, अमेरिकामा संसारको ६ प्रतिशत जनता बस्दछन् र अमेरिकाले आफ्नो औद्योगिक विकासको संरक्षणका लागि स्वदेशी तथा विदेशी स्रोतहरू जम्मा गरी संसारको ३० प्रतिशत प्राकृतिक साधनहरू उपभोग गर्छ । अर्थात, ६ प्रतिशतले संसारको पूरा स्रोतको ३० प्रतिशत खाइदिन्छ । यदि भारत र चीनको जनसंख्या दुवै जोड्ने हो र त्यो जनसंख्याले पनि अमेरिकी जनसंख्याकै अनुपातमा संसारको प्रसाधनहरू उपभोग गर्न थाल्ने हो भने संसारको शतप्रतिशत भन्दा पनि बढी प्रसाधनहरू तीनवटा मुलुकले मात्र खाइसक्छन् । अरूले के गर्ने, अरूलाई प्राकृतिक प्रसाधन खोई ?
यो खतरनाक कुरा हो कि हामीहरू हेनरिफोर्डले दिएकै नमूनालाई आफ्नो लक्ष्यका रूपमा अगाडि राखेर विकासका कुरा गर्छौ । ठीक छ, विकासको वृद्धिदर घट्यो भने त्यसमा काफी असन्तुष्ट हुने ठाउँ छ । तर त्योभन्दा पनि असन्तुष्ट हुनुपर्ने कुरा विकासको क्रमले ग्रामीण जनतालाई पछाडि छोडिदिएकोमा छ । आज हामी देशमा औद्योगीकरणको कुरा गर्छौ । औद्योगीकरण या शहरीकरण भनेको त्यस्तो केन्द्रीभूत प्रकृया हो जसले ग्रामीण जनताको बेवास्ता गरेर शहरको मात्र विकास गर्छ । पढाई–लेखाइका लागि शहरै जानुप¥यो, ओखतिमूलोका लागि शहर, किनमेलका लागि
शहर, मनोरञ्जनका लागि पनि शहर—सारांशमा सम्पूर्ण कुराहरू शहरमा मात्र छन् ।
हामीले अहिलेसम्म यस्तै शहरको मात्र विकास गर्ने नमूनाहरूलाई लिएर योजनाहरू बनाएका छौँ जसमा विदेशी सहायताद्वारा निर्मित सडकहरूमा विदेशी मोटरगाडीहरू विदेशी कलपूर्जा र विदेशी तेलले चल्छन्—केवल उपभोक्ता मात्र स्वदेशी छन् । ती पनि मुठ्ठीभर । त्यसकारण हामीले सोध्नु परेको छ—हाम्रो ग्रामीण किसानलाई त्यसले के ग¥यो ? हामीलाई त आज गाउँलेले चलाउन सक्ने प्रविधि चाहिएको छ अर्थात् हाम्रो किसानलाई कस्तो हलो चाहियो ? हलोको वैज्ञानिकीकरण, उन्नत वीजको व्यवस्था गरेर, सिंचाई पु¥याएर उसको कृषि उत्पादन कसरी बढाउन सकिन्छ र उत्पादनलाई कसरी बेच्न सकिन्छ ? नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशमा यो भन्दा बढी सार्थक कुरा के हुन सक्छ ?
अब म तपाईहरूलाई नेपालको वर्तमान आर्थिक अवस्था र राजनीतिक भविष्यबारे दुई–तीन कुरा भन्न चाहन्छु ।
२०१७ सालमा संसदीय व्यवस्था भङ्ग गरेर पंचायती व्यवस्था लागु गरियो । आर्थिक विकासका लागि त्यसो गरिएको हो भन्ने नारा दिइयो । आर्थिक विकास भनेको प्राकृतिक जड स्रोतहरूको परिचालन गर्ने प्रकृया हो, जसद्वारा उपभोग्य वस्तुहरूको उत्पादन गरिन्छ । राजनीतिक विकास भनेको मानिसलाई परिचालन गर्ने प्रकृया हो । मानिसलाई विकासका निमित्त उत्प्रेरित गर्ने राजनीतिक संस्थाहरू हुन्छन्, जसका मार्फत् उनीहरू विकास कार्यमा संलग्न हुन्छन् । २०१७ साल यता, गत बीस वर्षमा मानिसलाई पनि प्राकृतिक स्रोतहरूलाई जस्तै गरी विकासका लागि परिचालित गर्न सकिन्छ भन्ने भ्रमात्मक धारणा लिएर विकास गर्न खोजियो । फलस्वरूप आज देश यो दुर्दशामा पुग्यो । वास्तवमा जड शक्ति–स्रोतहरूलाई भन्दा जनशक्तिलाई परिचालित गर्नु झन् गाह्रो छ । जनताको निहित स्वार्थ भएका राजनीतिक संस्थाहरू नभईकन जनता विकास कार्यका लागि उत्प्रेरित हुँदैनन् ।
अमेरिकामा साधन, स्रोत र पूँजीलाई राष्ट्रको विकास कार्यमा कसरी कति प्रयोग गर्ने भन्ने मात्र प्रश्न छ । अर्थात् त्यहाँको समस्या बजेटको विनियोजन सित सम्वन्धित छ । स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात, प्रतिरक्षा, उद्योग, कृषि या अन्य क्षेत्रहरूमा कति रकम कसरी छुट्याउने भन्ने उनीहरूको प्रश्न हो । तर हाम्रो देशमा यी सव क्षेत्रमा विकास गर्नका लागि साधन, स्रोत र पूँजी कहाँबाट जुटाउने भन्ने समस्या छ । अरू स्रोत केही नभएको ठाउँमा केवल मानवीय शक्ति मात्र परिचालन गरेर विकास गर्ने कुरा आउँछ । त्यही मानवीय शक्तिलाई पनि जड शक्ति समान ठानेर विकासका लागि परिचालन गर्न खोजियो भने त्यसको परिणाम आज नेपालको जुन दुर्दशा छ त्यही हुन्छ ।
आर्थिक विकास र राजनीतिक विकासको के कस्तो सम्बन्ध छ भन्ने कुरा मेरो भनाइको अर्को पक्ष हो । कुनै पनि ठाउँमा विशेषगरी नेपाल जस्तो ठाउँमा आर्थिक विकासको लागि परिचालित हुनसक्ने शक्ति मानवीय शक्ति नै हो भनेर मैले भनिहालेँ । त्यसलाई कुनै एकजनाको सकृय नेतृत्वमा परिचालन गर्न सकिन्छ भन्ने पञ्चायती व्यवस्थाका दार्शनिकहरूको सोचाइ छ । उनीहरूको दलील छ—आखिर विकास प्रकृयाको सञ्चालन गर्ने नेतृत्व एक न एक चाहिन्छ र त्यो राजाको सकृय नेतृत्व बाहेक केही हुन सक्दैन । हाम्रो प्रश्न छ—यदि यही मात्र एउटा उपाय हो भने राजा भएको ठाउँमा त राजाको नेतृत्वमा विकास गर्ने, तर राजा नभएका ठाउँमा विकासका लागि जनशक्ति परिचालन गर्ने नेतृत्व कसले गर्छ ? सारांशमा हाम्रो भनाई के हो भने विकास जसलाई चाहिएको छ, उसैले विकासका प्राथमिकताहरू निर्धारण गर्छ । विकासका योजनाहरू उसैले बनाउँछ र तिनको कार्यान्वयन गर्न पे्ररित पनि हुन्छ—त्यो जनता हो ।
सार्वजनिक या राष्ट्रिय महत्वको कुनै प्रश्नमाथि विवाद उठेमा जनताले निर्णय गर्छ । कसैको सकृय नेतृत्वले होइन । यसरी राष्ट्रिय महत्वका प्रश्नहरूको चुनावद्वारा निर्णय गर्ने अधिकार जनताको हो । त्यसकारण जनतालाई विकास कार्यका लागि उत्प्रेरित हुने राजनीतिक संस्थाहरू मध्ये एक मौलिक अधिकारहरूको प्रत्याभूति हो । मौलिक अधिकार भन्नाले बोल्ने, विचार गर्ने, आफ्नो विचार फैलाउने, संगठन गर्ने र समानताको आधारमा न्याय पाउने अधिकारहरू पर्छन । समानताको आधारमा न्याय दिनका लागि अदालतले सरकारमाथि पनि न्याय गर्ने क्षमता राख्नुपर्छ । चाकरीद्वारा निर्मित अदालतले त्यस्तो क्षमता राख्दैन । दोस्रो, राष्ट्रको संचालन या प्रशासन जनताद्वारा छानिएका प्रतिनिधिहरूले गर्ने व्यवस्था हो । छान्ने या छानिने भन्ने बित्तिकै दुई (या त्यो भन्दा बढी) विचारधाराहरूमा एउटालाई छान्ने भन्ने कुरा आउँछ । त्यसकारण चुनाव भनेको आफ्नो विचार जनसमक्ष राखेर त्यसै विचार या सिद्धान्तका लागि मत प्राप्त गर्ने प्रकृया हो । यदि निर्वाचित जनप्रतिनिधिद्वारा शासन व्यवस्था चलाउने हो भने चुनावमा कुनै किसिमको छेकबार राख्नु बेठिक हुन्छ ।
म पञ्चायतको घोर विरोधी भएकाले त्यसवापत अरूले जस्तै मैले पनि गत बीस वर्षमा अनेक दुःख कष्ट झेल्नुृप¥यो । जे भए पनि म कुनै कुरालाई व्यक्तिगत आधारमा लिन्न । तर मलाई के लाग्छ भने जनअधिकारको अपहरणले राजनीतिमा दमनको रूप लिन्छ र त्यसले आर्थिक क्षेत्रमा शोषणको रूप लिन्छ । राजनीतिमा दमन र आर्थिक क्षेत्रमा शोषण—म यी दुवै कुराको विरुद्धमा छु ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय, विद्यार्थी युनियनद्वारा आयोजित विचार गोष्ठीमा दिएको भाषण, १२ साउन २०३७ ।
सभार : ‘बी.पी कोइरालाको आलेख, भाषण र अन्तर्वार्ता’

Thursday, June 28, 2018

फेरकल्ली ( कथा)


( मझेरी डटकमबाट साभार गरिएको २१ मसान्त चार शिर्षक दिएर प्रकाशित यो कथा प्रख्यात साहित्यकार तथा पुर्ब प्रधानमन्त्री लोकेन्द्र बहादुर चन्दबाट लेखिएको हो । तस्बीर सौजन्य- गुगल ) 
रिस उठेको बखत् कसै कसैले नन्दीलाई फेरकल्ली पनि भन्ने गर्छन्, यस शब्दका दर्ुइवटा अर्थ हुन्छन् एक घुमन्ते र दर्ुइ- यस क्रममा धेरै पति बनाइसकेकी आइमाई । नन्दी पक्कै घुमन्ते हो तर भ्रष्ट चरित्रकी होइनन् । उसले आफ्नो इच्छाले अर्को पुरुषलाई बरण गरेकी छैन, बलात्कारको शिकार भएकी रहिछे भने त्योचाहिँ उसको आफ्नो इच्छा र चाहनाको कुरा होइन । भगवान् अन्तरयामी छ, त्यसैले उसलाई विश्वास छ कि मरेपछि भगवान्को अदालतमा ऊ निश्कलंक निस्किने ठहरिने छे । हो ऊ एक ठाउँमा अड्केर बस्न भने सक्तिन, यताउति डुल्दै रहन्छे, स्थिर भएर बस्न उसको खुट्टामा बसेको शनि चक्रले दिँदै दिन्न । कसैको आश्रयमा बस्न हुँदो रहेनछ भन्ने कटुअनुभव ऊसित छ । सनातनी कर्मकाण्डी पिताको घरमा ऊ जान सक्तिन, आफू जन्मेका यी केही गर्खाहरू छाडेर अन्त कतै जाने उसको मन छैन । महाकाली र सेती नदीको बीचको भू-भाग नै उसको भ्रमणस्थल हो । ऊ दुइटै नदीको उद्गमस्थलसम्म पनि पुगेकी छे सो भन्दा उत्तर ऊ हिउँ र बिष -हावा पातलो हुँदा दम लाग्नूको कारण जान सक्तिन । यसै भू-भागमा कुना काप्चा खोला रोडा डाँडा-काँडामा ऊ घुम्दै रहन्छे ।
मानिसको भनाइ छ दीन दुःखी नन्दी उपर ग्राम्यबासी देवताहरूको ठूलो करुणा छ, यस कारण जब ऊ यी गर्खाहरूको सिमाना नाग्न खोज्छे । उसका आँखा पट्ट बुझन्िछन् आँखा नदेखेपछि उसले सिमानाबाट फर्किनुपर्ने हुन्छ । मानिसहरूको भनाई छ, यो यस कारण हुन्छ कि नन्दी यी सिमाना पारि गै हाली छे भने कसैले उसलाई फकाएर मुगलानतिर लगी बेची दिन सक्थ्यो र त्यहाँ उसलाई बेश्यावृत्ति गर्न बाध्यता पर्न सक्थ्यो होला । यसरी कुन्नि कुन कुन जातका पुरुषहरूसँग उसको सम्बन्ध -सर्म्पर्क हुन सक्थ्यो होला र ब्राम्हण कन्याका कुन्नि कति जन्महरू यसै पापको फल भोग्न ब्रि्रेर जान सक्थे होलान् । ग्रामबासी देउता निर्धाहरू माथि विशेष दया गर्ने हुनाले नन्दी यी गर्खाहरूभन्दा बाहिर जान सक्तिन अथवा जान खोज्दिन । जेहोस् नन्दी भने सोच्दछे कि आफ्ना भनाउँदा मानिसहरूको बीचमा त आफ्नो सत्य सुरक्षित राख्न यतिको गाह्रो पर्छ भने पराइहरूको बीचमा के होला । त्यसकारण ऊ उक्त सीमाहरू बाहिर खुट्टा राख्तिनथी -चलाउँदिन हाल्दिन ।
उसलाई राम्री भन्न सकिन्छ, बाटुलो अनुहार, पातुला गुलाबी ओँठ, हाँसी राखेका चञ्चले लाम्चा आँखा, ठीक्क मिलेको जीउ । उसको उन्मुक्त चौछल्लेपना र घुमन्ते बानी कुनै पनि कामुक पुरुषको लागि पर्याप्त आकर्षा हुनसक्छ । बेला मौकामा यस्ता आक्रमणकारी नरब्वाँसाहरूसँग जोगिनु त कहिले ऊ "मलाई त गर्मी -राजब्यथाको रोग छ, र्सला अनि थाहा पाउलास्" भनी फुत्किन्छे । उसको सबभन्दा ठूलो सहायक आङ्रा -चोलोको माथि गर्दननेर आई च्याई रहने सेतो दाग हुन्छ । केटाकेटीमा तातो दूधको छिटा परी यो दाग बसेको हो, तर ऊ आफ्नो असुरक्षित् अवस्थामा यसलाई देखाउँदै "हेर यो कोढको दाग हो, मसित लसपस गरिस् भने कोढिन्छस् अनि देख्लास् तेरा बाबूको बिहे" भन्छे र जब त्यो कामुक मान्छे पुच्छर लुकाएझैँ गरी भाग्छ, ऊ हाँस्छे खित्का छोडेर ।
ऊ बौलाई होइन । बढीमा उसका दिमागका पेच केही बढी कसिएका अथवा खुस्केका हुन सक्छन् । अलि असमान्य भने ऊ छे । असमान्य यस मानेमा कि वन जङ्गलमा कुनै पुरुष वा नारीले दोहरी गीतको कुनै टुक्रा गाएको सुन्नासाथ ऊ हातको गाँस हातैमा थामेर पनि जबाबी गीत गाइहाल्छे । कस्तै कचहरी -कछरीबीच बसेकी भएपनि ऊ गीतका जबाब दिहाल्छे ! आफूलाई रोक्न सक्तिन । यो उसको विवसता हो या व्रि्रोह उसलाई नै थाहा छ । यहाँ सामाजिक मर्यादा छ कि आइमाईहरू वनमा घाँसपात काट्ने बेला मात्र दोहरी गीत गाउँन पाउँछिन् अन्त कतै पनि पाउँदिनन् । नन्दी यस मर्यादालाई हाँक दिँदै गाइहाल्छे गाइरहन्छे । उसको कण्ठ साह्रै सुरिलो छ, उसले खुलेआम पुरुषहरूको भेलाबीच गाएको बेला आइमाईहरू झयालबाट लुकी-लुकी सुन्छिन् र मन्त्रमुग्ध भैं कठैबरी ! भन्छिन् । तर यसरी गीत सुनिराखेको बेला कुनै बयस्क पुरुषले पक्री हाले भने झट्ट "कस्ती लाज नभएकी बौलाई" भन्दै काम धन्दातिर लाग्ने उपक्रम गर्छिन् । यीबाहेक पनि ऊ लोग्नेमान्छेहरूले गरेको ठट्टा र व्यङ्ग्यको दर्ुइ हातमाथि भएर नै जवाफ दिन्छे उदाहरणार्थ- कसैले उसको सुडौल वक्ष उपर कटाक्ष गरेको खण्डमा "एकपल्ट चुसी हालन् त्यै उमेर त छ तेरो अझै होस फिर्या छैन" भन्दै खित्का छोडेर हाँस्छे, यही कारणहरूले उसलाई असमान्य भन्न मिल्छ होला ।
खेतीपाती काट्ने याममा अथवा सार्ने गोड्ने याममा नन्दीलाई कुनै समस्या पर्दैनथ्यो । मञ्जुरी नलिकन नै खाली दर्ुइछाकका भरमा खेतीपातीको काममा मद्दत गरी दिने भएकीले जताततै उसको स्वागत हुन्थ्यो । हो आरू फुल्ने र पाक्ने बेला अर्थात् चैत र साउनतिर भने केही समस्या पथ्र्यो । यी महिनाहरूमा गाउँघरमा धेरैजसो गाउँलेहरूसँग आफू खाने अन्न पनि हुँदैन, त्यस्ता घर धनीहरूलाई लज्जित पार्न ऊ उन्को दैलोमा जादिन्, ऊ सैकडा ५% जति खान लाउन पुग्ने घरहरूलाई चिन्दछे र त्यहाँ पुगिहाल्छे र उसको तिरष्कार भने हुँदैन । परिआएका काम सगाई दिन्छे र रातितिर मीठो भााषामा रतेडा भैन चाँचरी गाई लामालामा रातहरू बिताउन घरधनीहरूको मद्दत गर्छर्ेे ऊ घुमन्ते त छ नै यर्सथ केही रमाइला घटनाहरू पनि उसँग घटित हुन्छन् र ऊ निसङ्कोच सबैलाई सुनाउँछिन्- तीन चार वर्षअघिको एउटा हिउँदको साँझ सप्तशृङ्गको गोरेटोमा ऊ एक्लै हिँडिराखेकी थिई, एकजना पुरुष उल्लाई पछ्याउँदै आइपुग्यो, यसो हर्ेदा तल्लाघरी लुतै रहेछ । मितेरी साइनो पनि पर्ने भएको हुनाले ऊ ढुक्क भएकी थी तर लुते भने टन्न रक्सी पिएकोले मात लागी लरखराउँदै थियो । अब भयो प्रणयको याचना गर्दै लुट्पुटिन थाल्यो र हातपात गर्न पो तम्सियो । नन्दीको पालो लुतेलाई भर्ुइँमा पसारी मुखभरि घोडाको लिदी कोचेर दर्ुइ थप्पड हिर्काइ सरासर हिनि दिई । त्यत्तिले के पुग्थ्यो बौलाई नन्दीले यो कुरा आमबजार पनि गरिदिई । खेप्न नसकेर बिचरो लुते मुगलान पस्यो र हालसालमात्रै घर फर्केको छ । अब रक्सी प्युँदैन हातमा पैसा पनि छ र भलाद्मी पनि हुन खोज्छ, तर भेट हुनासाथ नन्दी "अहिले त भलाद्मी भइछस्, घास मात्र खाए त के हुन्थ्यो पेटमा पाकेको घाँसको क्वाँत मैले खुवाएकी हुँ । अनि पो सप्रेछस्" भन्दै हाँस्छे । यसैले विचरो लुते नन्दीले हिनेको बाटै हिँड्दैन र जम्काभेट भए पनि टाप कस्छ ।
गए जेठ महिनाको कुरो हो, एक साँझ ऊ उठेरै पण्डितको घरमा बस्न पुगेकी थिई, पण्डितले ठूलै भलाद्मी आइपुगेजस्तै गरी खानपानको स्वागत गर्यो । अलग्गै कोठामा बाक्लो ओछ्यान मिलाउँदै "तपाईंसँग मेरो छोरी पनि सुत्न आउनेछ भन्दै आफ्नी श्रीमती अहिले कि ताहेले ल्याउने भएकीले छोरीलाई समेत सुतकमा न डुबाउने कुरो गर्यो । रात बितेपछि धोती-चोलो लगाएको एक आकृति कोठामा पस्यो । बिचित्रको गन्ध त आएकै थियो उसले आफूसित सुत्न त दिई तर एकै छिनपछि उसलाई बुझन बेर लागेन कि त्यो छोरी नभएर बैंस पुगेको छोरो थियो । उसलाई कोरेर हर्ेदा त्यो त ठूटे पण्डित आफैँ पो देखापर्यो । बल्ल उसले ठुटेको आगत्-स्वागत र सट पढाटको अर्थ बुझी रिस रोक्न नसकी तथानाम् गाली गर्दै छेउमा पर्सर्ेेे आग्लोलाई ठुटेलाई बजार्न थाली । छर-छिमेकी जम्मा भए, गर्भिणी स्वास्नीले समेत प्याच्च थुकी । ठुटेको हर्ुमत् गयो र ऊ अब गर्खा छोडेर दर्ुइ दिन बास टाढाको खर्कमा बस्छ आफ्नो सम्पर्ूण्ा परिवारलाई लगेर । नन्दीले अब बत्तीस शिशिर पार गरेर सकेकी छे, जब कुनै बखत् हिंड्दा हिंड्दा अग्लो डाँडा बनेको धर्मशालामध्ये कुनै एकमा ऊ बास बस्छे त एक तमासले टाढा चारैतिरका घरहरूमा उज्यालो टल्किरहेको हेरिरहन्छे । साह्रै रमाइलो लाग्छ र उसलाई आफू केटाकेटी छँदाको बखत याद आउँछ ऊ सम्झन्छे कि उसको न्रि्रा खुल्ने बेला धेरैजसो भुकभुक उज्यालो भइराखेको हुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ झयालबाट एकदर्ुइ धमिला तारा पनि देखा परिरहन्थ्यो । उसका पिताजी न बुझने भाषामा मीठो भाकामा केही गाइरहेका हुन्थे, फेरि शङ्ख घण्टको ध्वनि गुन्जायमान हुन्थ्यो र उसलाई साह्रै रमाइलो लाग्दथ्यो । ऊ ओछ्यानमै पल्टेर आनन्दले यी ध्वनिहरू आत्मसात् गरिराखेकी हुन्थी । अलि ठूली भएपछि पिताले पाटीमा लेखाए पढाएको पनि सम्झन थाली, अब ऊ साह्रै सबेरै उठेर पूजाको लागि फूल टिपी राख्ने र पञ्चपात्रमा पूजाको पानी राख्ने काम गर्थी । एक किसिमले यो काम उसकै जिम्मा थियो यो काम गरेपछि ऊ दिनहुँ ओछ्यानमा पसारिन्थी र पिताजीले गरेको स्तुतिपाठ र शङ्खध्वनि ओछ्यानमै पल्टिपल्टी आनन्दित भएर सुन्ने गर्थी ।
बाहुनकी कन्या १० वर्षो उमेरमा बिहे भो । केटाकेटीहरूले खेल गरेजस्तै एक दिनका लागि पोइलको घरमा बसी अर्कै दिन माइती घरमा नै फर्की त्यहीँ बसिरही । उसलाई आफ्नो लोग्नेको अनुहार पनि याद थिएन ऊ सुन्ने गर्थी उसको लोग्ने आर्मीमा भर्ना भएको छ ।" आर्मीको सुटबुटमा क्या राम्रो देखिन्छ, कही कुनै पोइले र माइतीहरू भन्थे नन्दी घ्रि्रो न्युर्राई लजाउँथी तर कहिले नदेखेको त्यस पल्टनेलुगा लगाएको मानिसप्रति भने उसलाई माया लाग्न थालिसकेको थियो । ऊ सोह्रवर्षा टेक्न थालेकी थिई कि पोइलबाट उसलाई बोलाउन मानिसहरू आए उसको लोग्ने पनि बिदामा भर्खर घर आइपुगेको खबर ल्याएर । बाबु र भाइहरूसँग बिछोड हुने पीर थियो नै आँसु पनि झरे नै तर मनमा एउटा कौतुहल बोकेर ऊ पोइल पुगी, सुहागरात मनाइयो तर अर्को दिन लोग्ने बिरामी पर्यो र धामी, ज्योतिष, बैद्य कहाँ धाउँदा-धाउँदै पनि तीन दिनको बिरामीपछि उसको लोग्ने मरिहाल्यो । नन्दीलाई सधैंको लागि अलच्छिना र हत्यारिणीको तक्मा भिडाएर । उसको लोग्ने मधेशबाट पहाडमा फर्केको थियो त्यो पनि जेठको महिनामा टन्टलापर्ूण्ा घाममा । यस्तो याममा मधेशबाट पहाड आए आठ-दस दिन अमिलो खानु हुन्न, सहवास गर्नु हुन्न अरू के के जाति संयम गर्नुपर्छ भन्ने गाउँघरमा भनाइ छ । नन्दीको लोग्नेले संयम राखेन, त्यसैले ज्रि्रो फाटी सन्निपात भएर ऊ मर्यो भने यसका लागि संसारभरिमा नन्दी बाहेक अरूको दोषी हुनसक्थ्यो । भर्खरको कलकलाउँदो बैंश र घरभरिका नगद कमाउने एक मात्र युवकको मृत्युको घरपरिवारका लागि जति बढी दुःखदायक थियो पर्दथ्यो, घर परिवारको दृष्टिमा नन्दीको अपराध त्यत्तिकै बढी ठहरिन जान्थ्यो ।
नन्दीले माइती घर गई आफ्ना बाबुका आजापूजाका लागि फूल टिप्न र सानोभाइको सयार गरी दिने कल्पना नगरेकी होइन, यसले उसको पीडा पनि कम हुनसक्थ्यो होला । तर सासु र जेठाज्यूले छोड्न मानेनन् । आखिर भाँडा मस्काउने, घास काट्ने, पानी भर्ने, जातरी-ओखली गर्ने अर्थात् सबेरैदेखि राति अबेरसम्म काममा जोतिने र पेटभरि खाना नदिए पनि हुने खालको जन्तुकहाँ फेला पथ्र्यो । यसैमा थप यदाकदा अलच्छिनी, पोइटोका भनी अरूमाथि उठेको रिस पनि खन्याई मन हलुगो पनि हुने अलभ्य जीवस पनि कहाँ पाई ल्याउन सकिन्थ्यो नन्दीले बाबुको मुखबाट स्वस्थानीकी चन्द्रावतीले बालुवामा गडिन परेको कथा, द्रौपदीले झनै निर्वस्त्र हुनुपरेको र जम्मै छोराहरू गुमाउन परेको कथा सुनेकी थी । दमयन्तीको कथाका केही अंश ऊ जान्दथी भने सीताको कथा त उसलाई कण्ठै नै थियो । अतः ऊ बाँचेकी नै थिई अनुभूति र भावविहीन मेसिनजस्तै ।
सबै सुतिसकेपछि पनि गाईगोरुलाई घाँस-पराल हाली भाडाकुँडा मस्काइसक्दा आधारात गइसकेको हुन्थ्यो । सुत्ने कोठामा पस्ना साथ आग्लो हाली पल्टिन्थी । धन्य न्रि्रादेवी दाइने थिइन् र ऊ भुसुक्क निदाउँथी । यता केही दिनदेखि उसको ढोका कसैले ढक्ढकाएजस्तो लाग्न थालेको थियो "को हो हाँ" अर्धन्रि्रामा ऊ नै कराउँथी । छेउको कोठाबाट उसकी सासु "के भो मेरी लच्छिनक्वारीलाई" खोक्दै भन्दथी र त्यो खटपट बन्द हुन्थ्यो । त्यसदिन उसको लोग्नेको ४५ दिनको क्रिया कर्म थियो । सासुको आज्ञानुसार न्वाइ-धोई बसेकी थी । अलि ढिली तर एकपल्ट मात्र खाना खाने परिपाटी भएकोले भोजका भाडाहरू मस्काई चाँडै ऊ पनि सुत्न गएकी थी । आज भने न्रि्रा परिराखेको थिएन, घरिघरि लोग्नेको अनुहार सम्झनामा आई आँसु टलबलाउन थालेका थिए । एक्कासि उसलाई कोठामा कोही अरू भएजस्तो लाग्यो । आग्लो त उसले लगाएकी नै हो, सायद कोही ऊ अघिदेखि नै कोठामा लुकी-ढुकी बसेको थियो क्यारे । हत्तारिएर उठ्न बट्टएिकै थिई कि उसको मुखच्यापी एउटा बलिस्ट पुरुषले उसको बैधव्यको सत्य बिगारी दिएको थियो । नन्दीले त्यस अन्धकारमा पनि कुकर्मीलाई चिनी हाली । पुरुषको शरीर अथवा लुगाबाट एउटा विशेष किसिमको छुट्टा-छुट्टै गन्ध निस्किन्छ र स्त्रीले त्यसलाई सहजै छुट्याउन सक्छिन् । नन्दीले छुट्याई हाल्यो कि त्यो पापी अरू कोही नभएर निधारभरि चन्दन थुपार्ने देउताको पुजारी कहलिने उसको आफ्नै जेठाजू हो । त्यस हुतीहाराको लुगा धुन पर्दा अथवा उसको छेउबाट यताउता जानु पर्दा यस गन्धसित ऊ परिचित भइसकेकी थिई । त्यसै ब्यान्नली परदेखि ऊ घरबाट निस्केकी थिई र अब फेरकल्ली भएर घुम्दैछे ।
वैशाख महिनाको अन्तदेखिन र जेठको आधीसम्म तर्राईतिरबाट र्सर्किदै गएको वसन्त अब आएर पहाडतिर पुगी । म डेरा हाल्द छ नन्दी डुल्दै आफ्नो लोग्नेको गाउँको धर्मशालामा आइपुगी, के सूर चढ्यो कुन्नि ! ऊ धर्मशालाको सरसफाई र घेर-पर्खाल लाउने कामको थालनी गर्न थाली । धर्मशाला गोरेटोको नजिकै भए पनि गाउँहरू अलिक परै थियो । छिमेकी भनेको एउटा अनिवाल थियो जो तर्राईबाट आफ्नो भेडाको बथान ब्यास लैजाने क्रममा केही दिनको लागि यहाँ डेरा गरिबसेको थियो, ऊ आफ्नो ठूलो हँसियाले रूखका पालुवाहरू काट्दै भेडाहरूलाई ख्वाउँथ्यो । गोठालो र भेंडाहरू दुवैथरिलाई रमाएको देख्ता "निकै दिन बस्छ कि क्या हो" नन्दी मनमनै सोच्ने गर्थी । बिहान उठी छेउ-छाउका गाउँहरूमा गई नन्दी ढोक सलाम गरी ढुङ्गा खसाल्दिन र चिनाई गरी दिने केही गाउँलेहरूलाई ल्याई हाल्दथी र उतैबाट ल्याएको गहुँ जौको पीठो मिची रोटी पकाइ खाने गर्थी । ठीक १५ वर्षपहिले यसै महिनामा त हो ऊ बाहुनी भई लाउँदा यसै धर्मशालाको पटाङ्गिनीमा उसले फगत् एकचोटि मात्र आफ्नो लोग्नेलाई देखेकी र छोएकी थिई । हुनसक्छ जुन चित्तवृत्तिले गर्दा शाहजहाँले मलिका मुमताजको सम्झनामा ताजमहल बनाएको थियो त्यसै चित्तवृत्तिबाट प्रेरित भई ऊ पनि यस धर्मशालाको मर्मत् सम्भार गरिराखेकी थिई होला । उसप्रतिको करूणाजन्य मायाले गाउँलेहरू निकै सङ्ख्यामा आएर यस काममा उसलाई सघाइरहेका थिए । केही दिनपछि उसको जेठाजू पण्डित पवित्रनाथ पनि आउन थाल्यो । उसलाई देख्नेबित्तिकै पहिले-पहिले त नन्दी मुख फर्काइ थुक्ने गर्थी, तर के सम्झेर हो पछिपछि जेठाजूले केही कुरा सोधी हाल्यो भने जवाफसम्म दिने घृणाभाव नदेखाउने गर्न थाली ।
र् धर्मशाला मर्मतको काम लगभग सिध्दिसकेको थियो । वैशाख जेठको मसान्त झल पर्ने आँटेको थियो नन्दीको जेठाजू खीर, दही र आलुको तरकारी बोकी आई । नन्दीलाई खान भनी दिँदा "पछि खाउली" जस्ती गरी नन्दीले परिकार थन्क्याई । कुरै-कुरामा जेठाजूले नजिक र्सर्दै नन्दीको हात समात्यो । नन्दीले हात झट्काइन्, "एकैछिनमा आउँछु" भनी ऊ बाहिर निस्किँदै सोमा नै अनेवाल कहाँ पुगी, अनि वालको ठूलो हँसिया मागेर ल्याई र जेठाजू पण्डित पवित्रनाथको गर्दन ताकेर हानी उसलाई ढाली दिई हाली । नन्दी कतै नभागी बसिरही, उसको अनुहारमा न कुनै भय थियो न दुःख र पछुतो । पुलिसले हतकडी पहिराउने बेला पनि ऊ एकदमै शान्त थी मानौँ कि "म यत्तिका वर्षडुल्दा-डुल्दा धेरै थाकिसकेकी छु अब जहाँ बसाली दिन्छौ मजाले बस्छु" भनी राखेकी होस् ।

इसपका नीतिकथा


इसपका नीतिकथा ( संकलन, साभार- balsansar.com )
पहिलो भाग
१ गधा र भ्यागुता
एउटा गधा दाउराको भारी बोकेर खोला तर्दै थियो । अचानक उसको खुट्टा चिप्लिएर ऊ पानीमा पल्टयो । गह्रुँगो भारी बोकेको हुनाले ऊ उठ्नसकेन । उठ्न नसकेपछि ऊ बेस्सरी चिच्याउन थाल्यो ।
खोलामा बस्ने केही भ्यागुताहरूले गधा कराएको सुने । उनीहरू गधाको नजिकै गए र भने, "हामीजस्तै जीवनभर पानीमा बस्नु परको भए तिमीले के गर्थ्यौ ? - एक छिन पानीमा डुब्दैमा यस्तो हल्लाखोर गर्न सुहाउँछ ?"
२ गघा र फटेंग्रा 
फटेँग्राको गीत सुनेर गधा दंग पर्यो । उसले पनि फटेंग्राले जस्तै मिठो स्वरले गीत गाउने विचार गर्यो । फटेंग्राले के कुरा खाएर यति मिठो स्वर निस्केको होला भनेर जान्न ऊ उत्सुक भयो । उसले फटेंग्रासँग तिमीहरू के खाएर बाँच्छौ भनेर सोध्यो । फटेंग्राले जवाफ दियो, "हामी त पातमा परेको शीतको थोपा खान्छौँ ।"
गधाले पनि शीतको थोपामात्रै खाएर बस्ने निधो गर्‍यो । केही दिन पछि ऊ भोकले मर्‍यो ।
३ गधा, भाले र सिंह 
एउटा गधा र एउटा कुखुराको भाले खलोमा बसिरहेका थिए । त्यसै बेला एउटा भोकाएको सिंह त्यहाँ आइपुग्यो । उसले गधालाई मार्ने दाउले त्यसलाई झम्टनै लागेको बेलामा भाले बेस्सरी करायो । भालेको आवाजले सिंह तर्स्यो र बेतोडले भाग्यो ।
भाले बास्दैमा सिंह डराएको देखेर गधाको हिम्मत बढ्यो । उसले सिंहमाथि जाइलाग्ने निधो गर्‍यो र उसको पछिपछि दौडयो । धेरै पर नपुग्दे सिंह पछाडि फर्क्यो र गधालाई झम्टेर टुक्राटुक्रा पारिदियो ।
४ फ्याउरोको तर्क 
एक पल्ट सिंह र फ्याउरो सँगसँगै सिकार खेल्न निस्के । बाटोमा तिनीहरूले एउटा गधा चरिरहेको देखे । फ्याउरोको सल्लाहअनुसार सिंहले फ्याउरोमार्फत गधालाई मित लाउने खबर पठायो । बनको राजासँग सम्बन्ध जोड्न पाइने भयो भनेर खुशी हुँदै गधा सिंह भएको ठाउँमा गयो । तर त्यहाँ पुग्ने बित्तिकै सिंहले एकै झम्टाइमा गधालाई मारिदियो ।
त्यसपछि सिंहले मरेको गधातिर देखाउँदै फ्याउरोलाई भन्यो, "हेर आजको हाम्रो भोजन यही हो । म थाकेको छु । एकै छिन सुतेर आराम गर्छु । खबरदार म नआउँदासम्म यसलाई नछुनु ।"
सिंह गएपछि फ्याउरो भोजनको रखवारी गरेर बस्यो । तर धेरै बेरसम्म पनि सिंह नफर्केपछि उसले मन थाम्न सकेन र गधाको टाउको फोरर त्यसभित्रको गिदी खाइदियो ।
सिंह फर्केपछि उसले गधाको गिदी नभएको रित्तो टाउको देख्यो । ऊ रिसले चूर भयो र बनै थर्कने गरी फ्याउरोसँग सोध्यो, "यसको गिदी तैँले के गरिस् भन ।"
फ्याउरोले बडो विनम्र भएर भन्यो, "सरकार, यो गधाको गिदी नै थिएन । यसको गिदी भएको भए त यति सजिलोसँग सरकारको सिकार हुने नै थिएन ।"
५ तालुखुइलेको टाउकोमा झिँगा 
एउटा झिँगाले एक जना तालुखुइले मानिसको नाँगो टाउकोमा टोक्न थाल्यो । मानिसले झिँगालाई मार्ने नियतले जोडले हिर्काउँदा आफ्नै टाउकोमा चोट पुर्‍यायो । चोटबाट जोगिएको झिँगाले जिस्क्याउँदै भन्यो, "तिमीले कोसँग बदला लिन खोजेको ? एउटा सानो किरासँग ? आखिर तिमीले के गर्न सक्यौ त ? उल्टै आफूलाई चोट पुर्‍यायौ ।"
तालुखुइलेले जवाफ दियो, "आफूले आफैलाई चोट पुर्‍याउने मेरो नियत थिएन । यसैले मलाई कुनै चिन्ता छैन । तर, मानिसको रगत चुस्दा रमाउने तँ दुष्ट किरालाई मार्न पाए म कस्तो खुशी हुन्थेँ । आफैलाई चोट पुर्‍याएर भए पनि तँलाई मार्न पाए हुन्थ्यो ।"
६ तालुखुइले र झिँगा 
गर्मीको दिन दिउँसो कामले थाकेर एक जना तालुखुइले मानिस आराम गर्न बसेको थियो । एउटा झिँगा आएर उसको टाउको माथि भुनभुनाउन र बेलाबेलामा टोक्न पनि थाल्यो । त्यो मानिसले त्यो चुत्थो शत्रुलाई मार्ने उद्देश्यले झिँगालाई ताकेर जोडले हान्यो । तर झिँगालाई केही भएन । बरु उसको टाउकोमा टुटुल्को उठ्यो ।
झिँगाले त्यो मानिसलाई फेरि दुःख दिन थाल्यो । तर यस पाली उसले बुद्धिले काम लियो । उसले भन्यो, "चुत्थो किरालाई चलाउँदा आफ्नै नोक्सान हुने रहेछ । गुहुमा हान्यो मुखमा छिटा ।"
७ मौरी र महादेव
हिमालयबाट मौरीकी रानी महादेवकहाँ पुगिन् । उनले महादेवलाई गुलियो महको चाका उपहार दिइन् । मिठो मह खाएर महादेव प्रशन्न भए । उनले रानी मौरीलाई चाहेको कुरा माग्न आज्ञा दिए । चाहेको कुरा पाउने भएपछि मौरीले विन्ती गरिन्, "कुनै पनि मानिसले मेरो मह चोर्न आएमा उसलाई मार्नको लागि मलाई टोक्ने खिल (विष) दिनुहोस् ।"
महादेव मानिसलाई निक्कै माया गर्थे । यसैले रानी मौरीको माग सुनेर महादेवलाई रिस उठयो । तर उनले रानी मौरीलाई वचन दिइसकेको हुनाले उनको कुरा र्टार्न मिल्दैनथ्यो । यसैले उनले रानी मौरीलाई खिल त दिए तर यसरी दिए : "तिमीले आफ्नो इच्छा अनुसार मानिसलाई मार्ने खिल त पाउने छौ, तर यसमा तिम्रो ज्यानको खतरा हुनेछ । जसलाई तिमीले टोक्नेछौ उसको जिउमा तिम्रो खिल अडकिने छ र खिल नभएपछि तिम्रो मृत्यु हुनेछ ।"
८ सिकारी, तित्रा र भाले
एउटा चरा मार्ने सिकारी साँझको खाना तरकारी र भात खान बस्नै लागेको थियो । त्यही बेला उसको साथी अचानक आइपुग्यो । साथीलाई चराको मासु ख्वाउनै पर्‍यो । तर उसले दिनभरि चरा समात्न सकेको थिएन । चरा राख्ने थैलो रित्तो थियो । यसैले उसले बर्षौसम्म पालेको तित्रालाई मारेर साथीलाई ख्वाउने विचार गर्‍यो ।
त्यो तित्राले तालिम पाएको थियो । त्यसले बनका अरु चरालाई झुक्याएर बोलाउँथ्यो र सिकारीको जालमा फँसाउँथ्यो । तित्राले इमान्दारी साथ आफ्नो ज्यान जोगाइदिन सिकारीसँग बिन्ती गर्यो, "यदि तिमीले मलाई मार्‍यौ भने म बना तिमीले कसरी जाल थाप्छौ ? कसले मिठो गीत सुनाएर तिमीलाई सुताउँछ ? मिठो बोल्ने चराहरूलाई बोलाइदिने काम कसले गर्ला ?"
उसको कुरा सुनेर सिकारीले उसलाई मार्ने बिचार छाडिदियो र घरमा पालेको भालेलाई समात्यो । त्यो भालेको भर्खर सिउर उम्रन थालेको थियो । त्यो भालेले खोरभित्रबाट बडो करुण स्वरमा दयाको भीक्षा माग्दै भन्यो, "तिमीले मलाई मार्‍यौ भने बिहानी भएको सूचना तिमीलाई कसले देला ? तिम्रो दैनिक काममा कसले तिमीलाई सघाउला ? कसले तिमीलाई चराको जाल बटुल्न जाने बेला भएको जानकारी देला ?"
भालेको कुरा सुनेर सिकारीले जवाफ दियो, "तिमीले भनेको सबै कुरा साँचो हो । दिन रात समयको सूचना दिने तिमी बडो उपयोगी चरा हौ । तर, मैले मेरो साथीलाई मासु ख्वाउनै पर्छ । ऊसँग बसेर भोज खानै पर्छ । यसैले तिमीलाई काट्न बाध्य छु । खाँचो परेपछि कसको के लाग्छ ?"
९ कुबेलाको सल्लाह 
एउटा केटो नुहाउँदा नुहाउँदै पानीमा बुड्न लाग्यो । उसले त्यही बाटो हुँदै हिँडिरहेको बटुवासँग गुहार माग्यो । तर त्यो बटुवाले केटोलाई पानीबाट निस्कन सघाउनुको सट्टा चासो नै नभएजस्तो गरी किनारामा उभिएर केटोलाई उसको मुर्खताको लागि गाली गर्न थाल्यो ।
केटो आत्तिँदै चिच्यायो, "हजूर, दया गरेर पहिले मलाई मदत गर्नुस् र पछि जति मन लागेको गाली गर्नुहोला । म मरेँ भने तपाईँको गालीको के काम ?"
१० भाले र हीरा
भालेले आफू र आफ्नी पोथीको लागि चारो खोज्दैथियो । चारोका लागि भुइँ खोस्रँदा उसले एउटा दामी हीरा भेट्टायो । ऊ खुशीले चिच्यायो, "यदि मेरो सट्टा तिम्रो मालिकले तिमीलाई भेट्टाएको भए ऊ कति खुशी हुने थियो होला । उसले तिमीलाई ठूलो इज्जत, मानसम्मान दिएर राख्नेथियो होला । मलाई त संसारभरिको हीराभन्दा त एक घोँगा मकै काम लाग्छ ।"
११ कामिला र ढुकुर 
एउटा कमिला खोलामा पानी खान गयो । उसलाई खोलाले बगायो । रुखको हाँगामा बसेको एउटा ढुकुरले कमिला पानीमा डुब्न लागेको देख्यो । उसले एउटा पात टिपेर कमिलाको नजिकै पानीमा खसाल्यो । कमिला पातमाथि चढ्यो र खोलाको किनारामा आइपुग्यो ।
केही बेरपछि एउटा चरा-सिकारी रुखमुनि आयो र रुखको हाँगामा बसेको ढुकुरलाई मार्न गुलेली ताक्यो । ढुकुरमाथि खतरा आइलागेको देखेर कमिलाले सिकारीको औँलामा टोक्यो । अचानक कमिलाको टोकाइले गर्दा उसले ताकेको गुलेली ढुकुरलाई लागेन । ढुकुर उडेर गयो ।
१२ चमेरा, चरा र पशुहरू 
चरा र पशुहरूबीच भयंकर लडाइ हुन लागेको थियो । दुई पक्षका लडाकुहरू आमुन्नेसामुन्ने भएर लडन लागेको बेलामा चमेराले कता लाग्ने भन्ने निधो गर्नसकेन । उसको नजिक बस्ने चराहरूले भने, "आऊ मिलेर लडौँ ।"
"तर म त पशु हुँ नि ।" चमेराले भन्यो । ऊ नलडी बस्यो ।
केही बेर पछि पशुहरू आएर उसललाई भने, "आऊ हामीसँग मिलेर लड ।" तर उसले जवाफ दियो, "म त चरा हुँ । मेरो पखेटा देखेनौ ?"
लडाइँ हारजित बिना टुँगियो । दुबै पक्षले मेलमिलाप गरे ।

चराहरू मेलामिलापको खुशियाली मनाइरहेका थिए । चमेरा उनीहरूकहाँ पुग्यो र खुशियालीको भोजमा सामेल हुन खोज्यो । तर चराहरूले उसको पहिलेको व्यवहार सम्झेर उसलाई त्यहाँबाट धपाइदिए ।
चमेरा उड्दै पशुहरूले खुशियाली मनाइरहेको ठाउँमा पुग्यो । तर पशुहरूले उसलाई झण्डै मारेनन् । ऊ भाग्दै आफ्नो ओढारमा गयो र मनमनै भन्यो, "कसैको पक्ष नलाग्नेको साथी पनि हुँदो रहेनछ ।"
१३ केटो र बयर
आमाले घैँटोमा पाकेका बयर राख्नु भएको थियो । केटोले बयर खान खोज्यो । उसले घैँटोभित्र हात घुसार्‍यो । उसले सकेसम्म धेरै बयर मुठ्ठीमा लियो र हात बाहिर झिक्न खोज्यो । तर घैँटोको मुख सानो भएकोले उसले आफ्नो हातको मुठ्ठी बाहिर झिक्नसकेन । उसले मुठ्ठीमा भएको बयर छोड्न चाहन्नथ्यो । तर मुठ्ठी नफुकाइकन हात बाहिर झिक्न पनि सकिन्नथ्यो । यसैले केटो रुन थाल्यो ।
छोरो रोएको सुनेर आमाले के भयो भनेर हर्न आइन् । घैँटोभित्र हात अडकेको देखेर उनले भनिन्, "मुठ्ठीमा भएको आधा बयर घैँटोभित्रै खन्यायौ भने तिम्रो हात सजिलैसँग बाहिर आइहाल्छ नि । त्यसैले त धेरै लोभ गर्न हुन्न भनेको हो ।"

१४ केटाहरू र भ्यागुता 
पँधेराको नजिकै केटाहरू खेलिरहेका थिए । पँधेरामा भ्यागुताहरू पानीभित्र बाहिर उफ्रिरहेका थिए । भ्यागुताहरू उफ्रिरहेको देखेर केटाहरूले उनीहरूमाथि ढुंगाले हान्न थाले । धेरै भ्यागुताको ज्यान गयो । अति भएपछि एउटा भ्यागुताले साहस गरेर पानीबाट टाउको बाहिर निकाल्यो र केटाहरूतिर हेर्दै भन्यो, "भाइहरू हो । दया गर । ढुंगा हन्न छाड । तिमीहरूको लागि रमाइलो खेल भइरहेछ । तर हाम्रो त ज्यान गइरहेको छ ।"
१५ सुनको फुल पार्ने हाँस 
एउटा गाउँलेले हाँस पालेको थियो । एक दिन उसले हाँसको खोरमा राखेको फुल पार्ने डालोमा पहेँलो रंगको फुल देख्यो । उसले फुल उचालेर हेर्‍यो । ढुंगाभन्दा गह्रुँगो थियो । उसले त्यो फुल मिल्काउन खोज्यो । किन भने कसैले उसलाई जिल्याउन ढुँगाको फुल राख्यो होला भन्ने उसले ठान्यो । तर उसले त्यो फुल फालेन, घर लैजाने बिचार गर्‍यो । घरमा लगेर हेर्दा त ऊ छक्कै पर्‍यो । किनभने त्यो फुल त शुद्ध सुनको फुल रहेछ ।
भोलिपल्ट विहान हाँसको खोरमा हेर्दा फेरि अर्को सुनको फुल देख्यो । उसले दिनदिनै सुनको फुल बटुल्न थाल्यो । दिनदिनै सुनको फुल बेचेर ऊ निक्कै धनी भयो । धेरै धनी भएपछि उसको लोभ बढ्दै गयो । उसले दिनदिनै फुल बटुलेर बेच्नुको सट्टा हाँसको पेटभित्र भएको सब फुल एकै चोटि निकाल्ने बिचार गर्‍यो ।
अनि एक दिन उसले हाँसलाई काट्यो र उसको फेट चिरेर हेर्‍यो । तर त्यहाँ एउटा पनि सुनको फुल थिएन ।
१६ किसान र सारस 
बारीमा बिउ र्छर्ने बित्तिकै बकुल्ला चराको बथान आएर खाइदिन्थ्यो । दिक्क भएर किसानले बारीमा जाल थाप्यो । जालमा धेरै बकुल्लाहरू परे । बकुल्लाहरूको माझमा एउटा सारस पनि परेको थियो । उसको खुट्टा जखमी भएको थियो ।
जखमी सारसले किसानसँग बडो मायालाग्दो स्वरले आफ्नो जीवन बचाइदिन बिन्ती गर्‍यो । उसले भन्यो, "मालिक ! मलाई बचाउनुहोस् । मलाई छाडिदिनुस् । मेरो खुट्टा भाँचिएको छ । हेर्नुस् । दया गरेर एक पल्ट मलाई छाडिदिनुस् । तपाईँले बकुल्लाहरूलाई समात्न जाल थाप्नु भएको हो । म बकुल्ला होइन सारस हुँ । म कति घरानियाँ जातको चरा हुँ भन्ने कुरा तपाईँलाई थाहै छ । म साह्रै राम्रो चरित्रको चरा हुँ । म मेरा आमाबुवालाई धेरै माया गर्छु । मेरा पखेटा र प्वाँखहरू हर्नुस् त । म कत्ति पनि ती बकुल्लाजस्तो छैन ।"
सारसको कुरा सुनेर किसान हाँस्यो । उसले भन्यो, "तिमीले भनेका सबै कुरा साँचो होला । तर के गर्ने मैले तिमीलाई यी दुष्ट चोर बकुल्लाहरूसँगै समातेँ । तिनीहरूको हुलमा मिसिएपछि तिमी पनि मर्नै पर्छ । संगत गुनको फल भनेको यही हो ।"
१७ बिराली र प्रेमकी देवी 
एउटी बिराली एक जना सुन्दर मानिसको प्रेममा परी । उसले प्रेमकी देवीसँग आफूलाई नारीमा बदलिदिन विन्ती गरी । प्रेमकी देविले उसको कुरा स्वीकार गरिन् र बिरालीलाई राम्री तरुनीमा बदलिदिइन् । सुन्दर मानिसले उसलाई देखेर मख्ख पर्‍यो । ऊ उसको प्रेममा फँस्यो र बिहे गरेर उसलाई घर भित्र्यायो ।
प्रेमकी देवीलाई बिहे भएपछि बिरालीले आफ्नो बानी छाडी कि छाडिन भन्ने जान्न मन लाग्यो । दुलहादुलही कोठामा एकान्तमा बसेको बेलामा उनले एउटा मुसो कोठाभित्र छाडिदिइन् । मुसालाई देख्ने बित्तिकै बिरालीले आफू मानिसमा बदलिएर दुलही भएको कुरा बिर्सेर मूसामाथि झम्टी । उसको चाल देखेर प्रेमकी देवी निराश भइन् । उनले बिरालीलाई तरुनी महिलाबाट फेरि बिरालीमै परिणत गरिदिइन् ।
१८ कमिला र प्यूपा 
एउटा प्यूपा पुतलीमा परिणत हुन लागेको थियो । उसले आफ्नो पुच्छर चलाइरहेको थियो । एउटा कमिला घाममा यताउति दौडिदै खानेकुरा खोज्न व्यस्त थियो । अचानक उसले प्यूपालाई देख्यो । ऊ छटपटाएको देखेर कमिलालाई दया लाग्यो । उसले भन्यो, "बिचरा ! कस्तो दुःखी जीवन रहेछ तिम्रो । म जहाँ मनलाग्यो त्यहाँ दगुर्नसक्छु । एकैछिनमा रुखको टुप्पामा पनि पुग्छु । तर यो बिचरोलाई त एक सिन्का जति सर्न पनि कति दुःख हुनेरहेछ ।"
प्यूपाले कमिलाको कुरा सुन्यो, तर केही जवाफ दिएन ।
केही दिनपछि कमिला त्यही बाटो हिँडिरहेको बेलामा उसले त्यहाँ प्यूपाको खोलमात्रै देख्यो । बिचरा प्यूपा के भयो होला भनेर कमिलाले सोच्दै थियो । त्यही बेला उसले उसमाथि एउटी राम्री पुतलीको छाया परेको र पुतलीका ठूला पखेटाले आफूलाई हम्केको उसले चाल पायो । पुतलीले भनी, "मलाई हेर त । म उही तिम्रो बिचरा साथी हुँ । अब तिमी कत्तिको दगुर्न र रुख चढ्न सक्छौ मसँगसँगै हिँडेर देखाऊ त ।" यति भनेर पुतली हावामा उडेर माथिमाथि कमिलाले देख्नै नसक्ने गरेर उडेर गई । त्यसपछि उनीहरूको कहिल्यै भेट भएन ।
१९ दियो
तेलले ढाडिएको एउटा दियो थियो । ऊ निक्कै चहकिलो भएर बलिरहेको थियो । उसले, "मैले सूर्यलेभन्दा धेरै उज्यालो दिन्छु " भनेर घमण्ड गर्‍यो । त्यही बेला एक झोँक्का हावा चल्यो । दियो झ्याप्पै निभ्यो । दियोको मालिकले त्यसलाई फेरि बाल्यो र भन्यो, "अबदेखि घमण्ड नगर । चुपचाप भएर उज्यालो दिइराख । तारा पनि एक दिन निभ्छ भन्ने कुरा नबिर्स ।"
२० लोभी र इर्ष्यालु
दई जना छिमेकीहरू महादेवकहाँ गए र उनीहरूको मनको इच्छा पूरा गरिदिन विन्ती गरे । तीमध्ये एक जना साह्रै लोभी थियो । धन भनेपछि हुरुक्कै हुन्थ्यो । अर्को इर्ष्याको आगोले बलिरहन्थ्यो । महादेवले उनीहरूको आशय बुझे । उनले ती दुबैलाई सजाय दिने विचार गरे ।
महादेवले भने, "दुबैको इच्छ पूरा गराइदिन्छु । तर एउटा सर्त मान्नुपर्छ । एक जनाको इच्छा पूरा हुँदा त्यसले जेजति पाउँछ त्यसको छिमेकले त्यसको डबल पाउँछ ।"
दुबैले र्सत मन्जुर गरे ।
लोभीले आफ्नो घरको एउटा कोठा सुनले भरियोस् भनेर चितायो । उसको एउटा कोठा भरि सुन भयो । तर उसको छिमेकका दुइटा कोठा सुनले भरिए । यो देखेर लोभी साह्रै दुखी भयो ।
त्यसपछि इर्ष्यालु छिमेकीको पालो आयो । उसले इखले गर्दा आफ्नो छिमेकीको सुख देख्न सकेन । यसैले उसले आफ्नो एउटा आँखा फुटोस् भनेर महादेवसँग माग्यो । जसले गर्दा उसको छिमेकीको दुइटै आँखा फुटोस् । यसैले भनिन्छ दुष्टयाइँको सजाय आफै पाइन्छ ।
२१ कुकुर र ब्वाँसो 
एउटा दुब्लो ब्वाँसो भोकले मर्न लागेको थियो । संयोगले उसको भेट एउटा पाल्तु कुकुरसँग भयो । दुब्लाएर मर्न लागेको ब्वाँसोलाई देखेर कुकुरले भन्यो, "ओ हो भाइ, तिमीलाई बाँच्न कति गाह्रो छ हैन त ? खाने सुत्ने ठेगान पनि छैन । यो त अचाक्ली नै भयो । यसरी पनि कसरी बाँच्छौ ? बरु मैले झैँ कतै काम गरे हुन्थ्यो नि । यसो गर्‍यो भने खाने कुरा त बेलामा खान पाउँथ्यौ ।"
"हो त नि । काम पाए त मैले पनि गर्थे ।" ब्वाँसोले भन्यो ।
"तिम्रो लागि काम पाउन केको गाह्रो । मैले खोजिहाल्छु नि । लौ मसँगै सहरमा जाउँ तिमी र मिलेर काम गरौँला ।" कुकुरले भन्यो ।
यस्तो सल्लाह गरेर कुकुर र ब्वाँसो सहरतिर लागे । बाटोमा हिँडदाहिँडदै ब्वाँसोले कुकुरको घाँटीको रौँ खुइलिएको देख्यो । कसरी यस्तो भएको होला भनेर जान्न उसलाई खुल्दुली लाग्यो । कसरी यस्तो भयो भनेर उसले कुकुरसँग सोध्यो ।
कुकुरले जवाफ दियो, "यो केही होइन । राती मलाई घाँटीमा बाँधेको दाग हो । सुरुसुरुमा अलिअलि चहर्‍याउँ छ । पछिपछि बानी पर्छ । केही हुँदैन ।"
"ए ! रातभरि भए पनि बाँधिनु पो पर्ने रहेछ । त्यसो भए तिम्रो जागिर मलाई चाहिएन । लौ म त यहीँबाट फर्केँ । मोटे घर्ती भएर बस्नुभन्दा भोकै मर्नु बेस ।"
२२ तिर्खाएको कौवा र घैँटो
एउटा कौवा साह्रै तिर्खाएको थियो । उसले पानी राख्ने घैँटो देख्यो । ऊ घैँटोको मुखमा बस्यो र पानी खान खोज्यो । तर पानी घैँटोको पीँधमा भएकोले उसले पानी खान सकेन । उसले पीँधमा भएको पानी खान धेरै पल्ट कोसिस गर्‍यो तर सकेन । ऊ निराश भएर उड्नै लागेको थियो । त्यसै बेला उसको मनमा एउटा विचार आयो ।
कौवा उडेर केही पर गयो जहाँ सानासाना गुच्चाजत्रा ढुंगा थिए । उसले चुच्चोले एकएक वटा ढुंगा ओसार्दै घैँटोभित्र राख्न थाल्यो । घैँटोको पीँध ढुंगाले भरिएपछि पानी माथि आयो । अब उसले सजिलैसँग पानी खान सक्थ्यो । यसरी बुद्धि पुर्‍याएर कौवाले पानी खायो र फुर्तिलो भएर उडेर गयो । थोरैथारै गरेर भए पनि प्रयास गरे सफल भइन्छ ।
२३ कुकर र उसको छायाँ
एउटा कुकुरले एक टुक्रा मासु भेटायो । घरमा आरामसँग बसेर खाने बिचारले मुखमा मासुको टुक्रा च्यापेर ऊ घरतिर लाग्यो । बाटोमा खोला थियो । खोलामा काठको साँघु थियो ।
साँघु तर्दै गर्दा कुकुरले पानीमा आफ्नै छाया देख्यो । पानीभित्रको कुकुरको मुखमा पनि मासुको टुक्रा थियो । छायालाई अर्को कुकुर ठानेर उसले रिसले भुक्न खोज्यो । भुक्नका लागि मुख खोल्दा उसको मुखबाट मासुको टुक्रा खोलामा खस्यो । बिचरो कुकुर हिस्स पर्‍यो । पानीभित्र कुकुर कसरी हुनसक्छ भन्ने विचारै नगरी रिसले झम्टन खोज्दा आफ्नै नोक्सान भयो ।
२४ माझी र सानो माछा
एक जना माझी थियो । उसले दिनभरि खोलामा माछा मार्ने कोसिस गर्दा पनि उसको जालमा एउटा पनि माछा परेन । थाकेर घर फर्कने बेलामा उसले एउटा सानो माछा समात्यो ।
माझीको हातमा परेको सानो माछाले विनम्र भएर माझीलाई भन्यो, "बिन्ती छ हजूर मलाई नमार्नुस् । म साह्रै सानो छु । तपाईँको एक गाँस पनि हुन्न म । बरु अहिले मलाई पानीमा छाडिदिनु भयो भने केही दिनपछि म ठूलो हुन्छु । अनि आएर समात्नु होला ।"
माछाको कुरा सुनेर माझीले भन्यो, "यस्तो पनि हुन्छ र - अहिले पो तिमी मेरो हातमा छौ । तिमीलाई फेरि पनि समात्न सकुँला भन्ने के निधो छ र ! हातको माछालाई पानीमा छाडेर ठूलो माछा खोज्नु बुद्धिमानी होइन ।"
२५ माझीको फन्दामा परेका माछाहरू
एक पल्ट एक जना माझी बाँसुरी लिएर खोलाको छेऊमा गयो र माछालाई सुनाउन बाँसुरी बजाउन थाल्यो । उसको बाँसुरीको धुन सुनेर माछाहरूले पानीबाट टाउको निकाल्ने छन् भन्ने उसले आश गरेको थियो । तर एउटा माछाले पनि टाउको बाहिर निकालेन ।
हैरान भएर माझीले जाल हान्यो । जालमा थुप्रै माछा परे । माछालाई जालमै राखेर उसले फेरि बाँसुरी बजाउन थाल्यो । यस पटक भने जालभित्रका माछाहरू बाँसुरीको धुनको तालमा उफ्रन थाले ।
"अब बल्ल नाच्ने बुद्धि आयो तिमीहरूको ?" माझीले भन्यो ।
एउटा बूढो माछाले जालबाट टाउको निकाल्दै भन्यो, "हो मालिक । मानिसको फन्दामा परेको बेलामा उसले जेजे भन्यो त्यहीत्यही गर्नै पर्छ । नत्र कसरी बाँचिन्छर !"