Monday, August 26, 2013

Far West Nepal: in a nutshell

Far West Nepal
Total area:              19,539 sq Km  
Zone:                     2 (Mahakali & Seti)        Total districts:     9 Total VDCs: 383
No. of Municipalities: 6 Total HHs: 479,817
Total Population:      2,750,716         Male: 1,374,344         Female: 1,376,372
Sources: District Resource Map and Poverty Mapping (2001);
NepalInfo Database (2009)
Major Challenges
= Prevalence of gender and caste based discrimination;
= Lack of employment and high seasonal migration to India; High prevalence of HIV/AIDs among
migrants;
= A legacy of socio-economic exploitation, such as bonded labour and the Kamaiya/Haliya systems;
= Continued caste discrimination;
= Widespread child labour;
= High infant and maternal mortality rates due to a lack of basic health services and high
malnutrition;
= Low literacy rate, insufficient school facilities and limited access to quality education;
= Low agricultural productivity and poor rural infrastructure (e.g. roads, irrigation) that limits
production and markets;
= Extreme / diverse climatic conditions;
= Difficult topography prone to natural disasters such as floods, landslides and forest fires;
= Lack of transport facilities and road networks across the districts, with heavy reliance on mules and
porters.

FWR: Human Development Index 2009
                                                                                Nepal    FWR     Mountain     Hill         Tarai
Human Development Index (HDI)                          0.509     0.461    0.435           0.443      0.503
Gender Development Index (GDI)                          0.499    0.447     0.414         0.421       0.492
Gender Empowerment Measure (GEM)              0.496     0.456     0.413         0.396       0.469
Human Poverty Index (HPI)                                    35.40       39         48.1          44.9        35.3
Source: UNDP, Nepal Human Development Report, 2009
Human deaths and other losses due to disaster in FWR
(1971-2009)
 4,277 deaths; 922 missing; 10,426 injuries; 473,192 affected
 21,123 houses destroyed; 16,343 houses damaged
 3,196 evacuated
 Loss of NRs. 1,042,432,714
Source: Nepal DesInventar Database (2011), Nepal Society for Earthquake
Technology (NSET
Conflict Related Statistics
 1,558 deaths
 65 disabled due to conflict
 60 missing persons due to conflict
 6,758 people displaced between 1996 – 2004*
Source: Informal Sector Service Centre (INSEC) - www.inseconline.org
* UNDP, Nepal Human Development Report, 2009
Health and Sanitation Statistics in FWR
 People living with HIV/AIDs: 4,057
 Contraceptive prevalence rate: 35%
 Proportion of delivery conducted by SBA among expected pregnancy: 24%
 Under 5 mortality rate: 100/10,000
 Open deification – 71.9% (Bajhang- 89.4% and Kailali 60.9%)
 Managed Water Supply Ratio: Percentage of households served with
managed water source- 80.4
Sources: Regional Health Directorate, Annual Report 2009/2010; Central Bureau of Statistics
Education Statistics of FWR
Literacy rate over 6 years: 63.4% (Male: 77.4% and Female: 52.2%)
Literacy rate over 15 years: 54.1% (Male: 72.5% and Female 40.4%)
Total schools:
Government schools: 3,547, ECDs: 3,474,
Community schools: 3,222, ECDs: 3,156
Institutional schools: 325, ECDs: 318
Enrolment in 2010 in government schools: 783,032 (Girls: 383,278)
Enrolment ratio: Girls- 48%, Boys- 52%
Percentage Dalit enrolment at primary level: 24.5% (Boys 24.2% and Girls 24.8%)
Percentage Janjati enrolment at primary level: 18%
Total teachers: 23,722 (23.2% females)
Teaching licenses distributed: 33,741
Female teacher by level:
Primary 29.7%, Lower Secondary 10.6%; Secondary 6.9%; Higher Secondary 2.3%
 Dalit teachers: 2.7%
 Student to teacher ratio: Primary-31.7; Lower Secondary-44.2; Secondary-35.0;
Higher Secondary 17.5
Source: www.moe.gov.np,June 2010
FWR: Agriculture Statistics
 Agricultural HHs: 94.7%
 Agricultural HHs with land: 93.7%
 Agriculture owned land: 82.1%
 Agricultural rented-in land: 17.9%
 Area of agricultural land: 8.8%
 Average land holding per household- <0 .5="" hector="" p="">
 Irrigated Agricultural land: 69.3%
 Agriculture Households having cattle: 82.7%
 Households using improved seed: Paddy 2.8%, Wheat 3.7%, Maize 1.8%
 Households using chemical fertilizer: Paddy 38%, Wheat 43%, Summer
Maize 7.2% Millet 0.0%
 Agriculture equipment ownership: 76.4% have plough, 1.3% have
tractor, 1.3% have thresher and 6.3% have water pump
Source: Central Bureau of Statistics,
FWR: Food Security Situation 2009/2010
District Food Production (MT)Food Requirements (MT)Food Surplus/deficit (MT)
Dadeldhura                  19,859                     23,358                              -5,464
Bajura                            19,973                     23,362                             -3,390
Doti                                40,407                     42,746                             -2,339
Bajhang                         30,840                    37,622                                -6,782
Darchula                       17,950                    27,078                                -9,128
Kailali                           212,148                  124,627                             +87,521
Kanchanpur                134,420                   120,066                             +14,353
Baitadi                            39,685                    47,118                                 -7,433
Achham                          31,521                    51,660                                -20,139
Source: Regional Agriculture Directorate, Dipayel
employment and migration in FWR
 Household income: 48,785 (medium) and 66,294 (mean)
 Per capita income: 8761 (medium) and 11,504 (mean)
 Employment sources: Wage-18%; Self employed-56%; Other-26%.
 Unemployment Rate: 1.7
Source: Central Bureau of Statistics,
Forest and NTFP statistics
 Area covered by forest: 48.7%
 Forest handed over to Forest User Groups: 10.5%
 Household involved in Forest User Groups: 74%
 Species of NTFP recorded: 71
 Annual production of jadibutis: 1,696,461 kg.
Source: Regional Network of DDCs, Regional Profile of Far West
UN Programmes in the Far West
Agenc y                            Name of Project                                         Districts Covered
UNDP        Rural Energy Development Programme (REDP)         Dadeldhura, Baitadi, Bajhang, Bajura,                                                                                                          Doti,Achham, Darchula
                   Micro Enterprise Development Programme (MEDEP) Darchula, Dadeldhura, Baitadi, Kailali
                
                    HIV/AIDs                                                          Darchula, Baitadi, Bajhang, Bajura,Achhama,
                                                                                                         Doti, Kailali and Kanchanpur
Western Terai Landscape Complex Project(WTLCP)                Kailali, Kanchanpur
Access to Justice (A2J)                                                                     Kailali, Doti
Enhancing Access to Financial services (EAFS)                       Kailali, Dadeldhura
Conservation and Sustainable Use of Wetland in
Nepal (CSUWN), called Wetland project                                           Kailali
Public Private Partnership for Urban Environment (PPPUE)            Dhangadi-Kailali
Electoral Support Project (ESP)                                                  Bajhang, Bajura, Doti, Achham, Kailali,
                                                                                                Kanchanpur, Dadeldhura, Baitadi, Darchula
UNIRPUNICEf
        Decentralized Action for Children and Women  (DACAW) Dadeldhura, Achham, Bajhang, Bajura
           Paralegal Programme                                            Dadeldhura, Baitadi, Bajhang, Bajura, Doti,
                                                                                              Achham, Darchula, Kailali, Kanchanpur
Maternal and Neonatal Health Programme                   Darchula
Community Managed Malnutrition Programme            Kanchanpur
WFP
Food for Education (FFE)                                         Dadeldhura, Baitadi, Bajhang, Bajura, Doti,
                                                                                     Achham, Darchula
Mother and Child Health Care Programme(MCHC)   Dadeldhura, Baitadi, Bajhang, Bajura, Doti,
                                                                                           Achham, Darch
Food OR Cash OR Food and Cash for Work Programme (PRRO)                                                                            Dadeldhura, Baitadi, Bajhang, Bajura, Doti,
Darchula, Achham
One Lap top per Child Programme (OLPC)                  Dadeldhura
UNFPA UNFPA supported programme                        Dadeldhura, Bajhang, Baitadi, Bajura,
                                                                                            Achham, Darchula, Kanchanpur
FAO
Food Security Programme                                          Baitadi, Bajhang, Doti, Darchula, kailali
Leasehold Forestry Programme                                   Dadeldhura, Baitadi, Doti, Achham
Integrated Pest Management Programme                     Dadeldhura, Kailali
ILO                                                                                     Baitadi, Dadeldhura, Bajura, Bajhang
WHO Immunization Preventive Disease Programme        Dadeldhura, Baitadi, Bajhang, Bajura, Doti,
                                                                                                     Achham, Darchula, Kailali, Kanchanpur
OHCHR 1612 Action Plan Monitoring Team                       Dadeldhura, Baitadi, Bajhang, Bajura, Doti,
                                                                                                    Achham, Darchula, Kailali, Kanchanpur


Wednesday, August 21, 2013

केदारनाथको परिचय र इतिहास



साभार- http://hindi.webdunia.com/ 
संयोजन-ब्लगर,
फोटो सौजन्य-गुगल

जानिए, क्या है केदारनाथ का इतिहास...

गिरिराज हिमालय की केदार नामक चोटी पर स्थित है बारह ज्योतिर्लिंगों में सर्वोच्च केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग। केदारनाथ धाम और मंदिर तीन तरफ पहाड़ों से घिरा है। एक तरफ है करीब 22 हजार फुट ऊंचा केदारनाथ, दूसरी तरफ है 21 हजार 600 फुट ऊंचा खर्चकुंड और तीसरी तरफ है 22 हजार 700 फुट ऊंचा भरतकुंड। न सिर्फ तीन पहाड़ बल्कि पांच ‍नदियों का संगम भी है यहां- मं‍दाकिनी, मधुगंगा, क्षीरगंगा, सरस्वती और स्वर्णगौरी। इन नदियों में से कुछ का अब अस्तित्व नहीं रहा लेकिन अलकनंदा की सहायक मंदाकिनी आज भी मौजूद है। इसी के किनारे है केदारेश्वर धाम। यहां सर्दियों में भारी बर्फ और बारिश में जबरदस्त पानी रहता है।

यह उत्तराखंड का सबसे विशाल शिव मंदिर है, जो कटवां पत्थरों के विशाल शिलाखंडों को जोड़कर बनाया गया है। ये शिलाखंड भूरे रंग के हैं। मंदिर लगभग 6 फुट ऊंचे चबूतरे पर बना है। इसका गर्भगृह अपेक्षाकृत प्राचीन है जिसे 80वीं शताब्दी के लगभग का माना जाता है।

मंदिर के गर्भगृह में अर्धा के पास चारों कोनों पर चार सुदृढ़ पाषाण स्तंभ हैं, जहां से होकर प्रदक्षिणा होती है। अर्धा, जो चौकोर है, अंदर से पोली है और अपेक्षाकृत नवीन बनी है। सभामंडप विशाल एवं भव्य है। उसकी छत चार विशाल पाषाण स्तंभों पर टिकी है। विशालकाय छत एक ही पत्थर की बनी है। गवाक्षों में आठ पुरुष प्रमाण मूर्तियां हैं, जो अत्यंत कलात्मक हैं।

85 फुट ऊंचा, 187 फुट लंबा और 80 फुट चौड़ा है केदारनाथ मंदिर। इसकी दीवारें 12 फुट मोटी हैं और बेहद मजबूत पत्थरों से बनाई गई है। मंदिर को 6 फुट ऊंचे चबूतरे पर खड़ा किया गया है। यह आश्चर्य ही है कि इतने भारी पत्थरों को इतनी ऊंचाई पर लाकर तराशकर कैसे मंदिर की शक्ल ‍दी गई होगी। खासकर यह विशालकाय छत कैसे खंभों पर रखी गई। पत्थरों को एक-दूसरे में जोड़ने के लिए इंटरलॉकिंग तकनीक का इस्तेमाल किया गया है। यह मजबूती और तकनीक ही मंदिर को नदी के बीचोबीच खड़े रखने में कामयाब हुई है।

मंदिर का निर्माण इतिहास : पुराण कथा अनुसार हिमालय के केदार श्रृंग पर भगवान विष्णु के अवतार महातपस्वी नर और नारायण ऋषि तपस्या करते थे। उनकी आराधना से प्रसन्न होकर भगवान शंकर प्रकट हुए और उनके प्रार्थनानुसार ज्योतिर्लिंग के रूप में सदा वास करने का वर प्रदान किया। यह स्थल केदारनाथ पर्वतराज हिमालय के केदार नामक श्रृंग पर अवस्थित है।

यह मंदिर मौजूदा मंदिर के पीछे सर्वप्रथम पांडवों ने बनवाया था, लेकिन वक्त के थपेड़ों की मार के चलते यह मंदिर लुप्त हो गया। बाद में 8वीं शताब्दी में आदिशंकराचार्य ने एक नए मंदिर का निर्माण कराया, जो 400 वर्ष तक बर्फ में दबा रहा।

राहुल सांकृत्यायन के अनुसार ये मंदिर 12-13वीं शताब्दी का है। इतिहासकार डॉ. शिव प्रसाद डबराल मानते हैं कि शैव लोग आदि शंकराचार्य से पहले से ही केदारनाथ जाते रहे हैं, तब भी यह मंदिर मौजूद था। माना जाता है कि एक हजार वर्षों से केदारनाथ पर तीर्थयात्रा जारी है। कहते हैं कि केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग के प्राचीन मंदिर का निर्माण पांडवों ने कराया था। बाद में अभिमन्यु के पौत्र जनमेजय ने इसका जीर्णोद्धार किया था।

मंदिर के कपाट खुलने का समय : दीपावली महापर्व के दूसरे दिन (पड़वा) के दिन शीत ऋतु में मंदिर के द्वार बंद कर दिए जाते हैं। 6 माह तक दीपक जलता रहता है। पुरोहित ससम्मान पट बंद कर भगवान के विग्रह एवं दंडी को 6 माह तक पहाड़ के नीचे ऊखीमठ में ले जाते हैं। 6 माह बाद मई माह में केदारनाथ के कपाट खुलते हैं तब उत्तराखंड की यात्रा आरंभ होती है।

माह मंदिर और उसके आसपास कोई नहीं रहता है, लेकिन आश्चर्य की 6 माह तक दीपक भी जलता रहता और निरंतर पूजा भी होती रहती है। कपाट खुलने के बाद यह भी आश्चर्य का विषय है कि वैसी ही साफ-सफाई मिलती है जैसे छोड़कर गए थे।


 केदारनाथ में क्यों आई तबाही, चार धार्मिक कारण
केदारनाथ की तबाही के बाद लोगों के मन में कई तरह के सवाल उठने लगे हैं। आखिर केदारनाथ में पहले भी बारिश होती थी, नदियां उफनती थी और पहाड़ भी गिरतेथे। 
केदारनाथ की तबाही के बाद लोगों के मन में कई तरह के सवाल उठने लगे हैं। आखिर केदारनाथ में पहले भी बारिश होती थी, नदियां उफनती थी और पहाड़ भी गिरतेथे।
लेकिन कभी भी केदारनाथ जी कभी भी इस तरह के विनाश का शिकार नहीं बने। प्रकृति की इस विनाश लीला को देखकर कुछ लोगों की आस्था की नींव हिल गई है। जबकि कुछ आस्थावान ऐसे भी हैं जिनकी आस्था की नींव और मजबूत हो गयी ऐसे ही आस्थावान श्रद्धालुओं की नजर में केदारनाथ पर आई आपदा के पीछे कई धार्मिक कारण हैं।

धारी माता की नाराजगी
सोशल मीडिया में इसके कारणों पर जो चर्चा चल रही है उसके अनुसार इस विनाश का सबसे पहला और बड़ा कारण धारी माता का विस्थापन माना जा रहा है। भारतीय जनता पार्टी की वरिष्ठ नेता उमा भरती ने भी एक सम्मेलन में इस बात को स्वीकार किया कि अगर धारी माता का मंदिर विस्थापित नहीं किया जाता तो केदारनाथ में प्रलय नहीं आती। धारी देवी का मंदिर उत्तराखंड के श्रीनगर से 15 किलोमीटर दूर कालियासुर नामक स्थान में विराजमान था।

धारी देवी को काली का रूप माना जाता है। श्रीमद्भागवत के अनुसार उत्तराखंड के 26 शक्तिपीठों में धारी माता भी एक हैं। बांध निर्माण के लिए 16 जून की शाम में 6 बजे शाम में धारी देवी की मूर्ति को यहां से विस्थापित कर दिया गया। इसके ठीक दो घंटे के बाद केदारघाटी में तबाही की शुरूआत हो गयी।

अशुभ मूहुर्त
आमतौर पर चार धार की यात्रा की शुरूआत अक्षय तृतीया के दिन गंगोत्री और यमुनोत्री के कपाट खुलने से होती है।
इस वर्ष 12 मई को दोपहर बाद अक्षय तृतीया शुरू हो चुकी थी और 13 तारीख को 12 बजकर 24 मिनट तक अक्षय तृतीया का शुभ मुहूर्त था। लेकिन गंगोत्री और यमुनोत्री के कपाट को इस शुभ मुहूर्त के बीत जाने के बाद खोला गया। खास बात ये हुई कि जिस मुहूर्त में यात्रा शुरू हुई वह पितृ पूजन मुहूर्त था। इस मुहूर्त में देवी-देवता की पूजा एवं कोई भी शुभ काम वर्जित माना जाता है। इसलिए अशुभ मुहूर्त को भी विनाश का कारण माना जा रहा है।

तीर्थों का अपमान
बहुत से श्रद्घालु ऐसा मानते हैं कि लोगों में तीर्थों के प्रति आस्था की कमी के चलते विनाश हुआ। यहां लोग तीर्थ करने के साथ साथ धुट्टियां बिताने और पिकनिक मनाने के लिए आने लगे थे। ऐसे लोगों में भक्ति कम दिखावा ज्यादा होता है।
धनवान और रसूखदार व्यक्तियों के लिए तीर्थस्थानों पर विशेष पूजा और दर्शन की व्यवस्था है, जबकि सामन्य लोग लंबी कतार में खड़े होकर अपनी बारी आने का इंतजार करते रहते हैं। तीर्थों में हो रहे इस भेद-भाव से केदारनाथ धाम भी वंचित नहीं रहा।

मैली होती गंगा का गुस्सा
मंदाकिनी, अलकनंदा और भागीरथी मिलकर गंगा बनती है। कई श्रद्धालुओं का विश्वास है कि गंगा अपने मैले होते स्वरूप और अपमान के चलते इतने रौद्र रूप में आ गई। कहा जाता है कि गंगा धरती पर आना ही नहीं चाहती थी लेकिन भगवान शिव के दबाव में आकर उन्हें धरती पर उतरना पड़ा। भगवान शिव ने गंगा की मर्यादा और पवित्रता को बनाए रखने का विश्वास दिलाया था। लेकिन बांध बनाकर और गंदला करके हो रहा लगातार अपमान गंगा को सहन नहीं हो पाया।
अपने साथ हो रहे अपमान से नाराज गंगा 2010 में भी रौद्र रूप दिखा चुकी हैं जब ऋषिकेश के परमार्थ आश्रम में विराजमान शिव की विशाल मूर्ति को गंगा की तेज लहरें अपने प्रवाह में बहा ले गई थी।
घटनाओं के बारे मे लोगो कि राय
·         १-हम सभी को ऐसी घटनाओ से सबक लेना होगा की पाप कहीं भी हो तो भगवन उसमे साथ नहीं देते और उसकी सजा सभी लोगों को भोगनी पड़ती है; ये इस घोर कलयुग में हो रहे पापों की सजा है अभी भी संभल जाएँ वर्ना इससे भी भयानक प्रलय हो सकती है '
·         २-शिर्फ़ भक्ति मैं ही शक्ति है आत्मा की सन्तुष्टि ही विश्वास है, भाग्य विधाता की दें है.
·         ३-ये सब प्रकृति की देन ह इस के आगे सोचना बहम ह और बहम का कोई इलाज़ नहीं है। आग , तूफान और पानी के आगे कुश नहीं बचता, जब बादल फटा तो किस बाबा को दोष दो गे, और सच बोलें तो सब से जादा बिनाश राजनितिक पार्टियाँ ही कर रहीं हाँ चाहे बीजेपी हो या कांग्रेस, अब आप किस्सी आपदा को धार्मिक से न जोड़ें तो आशा होगा, आपदा कहीं पर भी आ सकती है अब हिमाचल में बादल फटा तो किस बाबा को दोष दो गे I इस के लिय हम और आप सब दोषी हें, कभी आप ने नजर डाली है जब दिवाली या किस्सी मुहर्त क लिए देवी देवताओं या कोई और तस्बीरें लगते ह और या शोटे शोटे कलेंडर ह उन को उसे करने क बाद फेंक देते हाँ ये भी तो कारण हो सकता ह उन की और किस्सी का दॆहान नहीं है भारतीय जनता पार्टी की वरिष्ठ नेता उमा भरती ने भी एक सम्मेलन में इस बात को स्वीकार किया कि अगर धारी माता का मंदिर विस्थापित नहीं किया जाता तो केदारनाथ में प्रलय नहीं आती। उमा जी आप भो सोच रहीं हाँ की बहन मंदिर बन जाये तो उसका नाम उमा देवी हो जये गा 1 हिमाचल में बादल फटा हे भां पर भी किस्सी बाबा को बिठा दो
·         ४-ऐसे सरे धामों को तुरंत बंद कर देना चाहिए सब ने देख लिया शंकर ने अपने भक्तो का क्या हाल किया छोटे छोटे बच्चे भी नहीं बक्से इस शंकर ने बैसे यह है ही कहा इस के नाम पर पुरे देश में दुकाने खोल राखी है कुछ लोगो ने जो पुरे देश को पागल बनाते है | इस तरह की सभी दुकानों को तुरंत बंद कर देश के टेक्स देने बालो का पैसा सही जगह पर लगाना चाहिए

चार धाम यात्रा के संबंध में भ्रम मिटाएं

चार धाम की यात्रा करते समय हो सकता है कि ज्यादातर लोगों को यह नहीं मालूम हो कि ये चारों धाम कहां हैं और इनकी यात्रा का महत्व क्या है।

हाल ही के प्रचार माध्‍यम के चलते उत्तराखंड में गंगोत्री, यमुनोत्री, केदारनाथ और बद्रीनाथ की यात्रा को ही चार धाम की यात्रा माना जा रहा है जबकि इन चारों की यात्रा करना तो एक धाम की यात्रा ही कहलाती है।

छोटा चार धाम :

 बद्रीनाथ में तीर्थयात्रियों की अधिक संख्या और इसके उत्तर भारत में होने के कारण यहां के वासी इसी की यात्रा को ज्यादा महत्व देते हैं इसीलिए इसे छोटा चार धाम भी कहा जाता है। इस छोटे चार धाम में बद्रीनाथ के अलावा केदारनाथ (शिव ज्योतिर्लिंग), यमुनोत्री (यमुना का उद्गम स्थल) एवं गंगोत्री (गंगा का उद्गम स्थल) शामिल हैं।
हिमालय में तैंतीस हजार वर्ग किलोमीटर में ग्लेशियर फैले हैं जो पूरे हिमालय क्षेत्र के 17 प्रतिशत रहे हैं। गोमुख, मिलम, पिंडारी, खतलिंग व नामिक जैसे उत्तराखंड के हजारों ग्लेशियर पानी की मीनारों का काम करते हैं। हजारों साल पहले गौमुख ग्लेशियर गंगोत्री से मिलता था, लेकिन आज गंगोत्री व गोमुख के बीच की दूरी 19 किलोमीटर है।
पिछले दो सौ वर्षों में गंगोत्री व गोमुख के बीच की दूरी ही नहीं बढ़ी। ग्लेशियर का स्नाउट भी खिसकता जा रहा है। मिलम ग्लेशियर 1828 में मिलम गाँव से दो किलोमीटर पर बताया गया जो अब छः किलोमीटर से भी अधिक दूरी पर है। खतलिंग ग्लेशियर का मुख जो चौकी ताल पर था, अब सात किलोमीटर दूर है। पिंडारी ग्लेशियर भी काफी पीछे चला गया।
सन्‌ 1808 तक गंगोत्री क्षेत्र में गंगा की मूर्ति के पूजन की परंपरा थी, लेकिन यहाँ दस-पंद्रह लोग ही रहते थे। गंगा की मूर्ति के साथ ये लोग भी अपने गाँवों में वापस चले जाते थे। 1981 की जनगणना में गंगोत्री की स्थाई आबादी लगभग 125 के आसपास थी जो आज हजारों तक पहुँच चुकी है। साधु-संन्यासी ही काफी पहले पहुँचे थे। चार धामों में से बद्रीनाथ में ही यह संख्या श्रद्धालुओं के हिसाब से लाख तक पहुँचती थी। अब यहाँ एक हफ्ते में लाख से अधिक श्रद्धालु आते हैं।
बद्रिनाथ धाम : 
हिमालय के शिखर पर स्थित बद्रीनाथ मंदिर हिन्दुओं की आस्था का बहुत बड़ा केंद्र है। यह चार धामों में से एक है। बद्रीनाथ मंदिर उत्तराखंड राज्य में अलकनंदा नदी के किनारे बसा है। यह मंदिर भगवान विष्णु के रूप में बद्रीनाथ को समर्पित है। बद्रीनाथ मंदिर को आदिकाल से स्थापित और सतयुग का पावन धाम माना जाता है। इसकी स्थापना मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीराम ने की थी। बद्रीनाथ के दर्शन से पूर्व केदारनाथ के दर्शन करने का महात्म्य माना जाता है।

बद्रीनाथ मंदिर के कपाट अप्रैल के अंत या मई के प्रथम पखवाड़े में दर्शन के लिए खोल दिए जाते हैं। लगभग 6 महीने तक पूजा- अर्चना चलने के बाद नवंबर के दूसरे सप्ताह में मंदिर के कपाट बंद कर दिए जाते हैं।
जगन्नाथ पुरी : 

भारत के ओडिशा राज्य में समुद्र के तट पर बसे चार धामों में से एक जगन्नाथपुरी की छटा अद्भुत है। इसे सात पवित्र पुरियों में भी शामिल किया गया है। 'जगन्नाथ' शब्द का अर्थ जगत का स्वामी होता है। यह वैष्णव सम्प्रदाय का मंदिर है, जो भगवान विष्णु के अवतार श्रीकृष्ण को समर्पित है।

इस मंदिर का वार्षिक रथयात्रा उत्सव प्रसिद्ध है। इसमें मंदिर के तीनों मुख्य देवता, भगवान जगन्नाथ, उनके बड़े भ्राता बलभद्र और भगिनी सुभद्रा तीनों, तीन अलग-अलग भव्य और सुसज्जित रथों में विराजमान होकर नगर की यात्रा को निकलते हैं।

रामेश्वरम : 

भारत के तमिलनाडु के रामनाथपुरम जिले में समुद्र के किनारे स्थित है हिंदुओं का तीसरा धाम रामेश्वरम्। यह हिंद महासागर और बंगाल की खाड़ी से चारों ओर से घिरा हुआ एक सुंदर शंख आकार द्वीप है। रामेश्वरम् में स्थापित शिवलिंग द्वादश ज्योतिर्लिंगों में से एक माना जाता है। भारत के उत्तर में केदारनाथ और काशी की जो मान्यता है, वही दक्षिण में रामेश्वरम् की है।

मान्यता अनुसार भगवान राम ने रामेश्वरम् शिवलिंग की स्थापना की थी। यहां राम ने लंका पर चढ़ाई करने से पूर्व एक पत्थरों के सेतु का निर्माण भी करवाया था, जिस पर चढ़कर वानर सेना लंका पहुंची। बाद में राम ने विभीषण के अनुरोध पर धनुषकोटि नामक स्थान पर यह सेतु तोड़ दिया था।
द्वारका : 

गुजरात राज्य के पश्चिमी सिरे पर समुद्र के किनारे स्थित चार धामों में से एक धाम और सात पवित्र पुरियों में से एक पुरी है- द्वारका। मान्यता है कि द्वारका को श्रीकृष्ण ने बसाया था और मथुरा से यदुवंशियों को लाकर इस संपन्न नगर को उनकी राजधानी बनाया था।

कहते हैं कि असली द्वारका तो समुद्र में समा गई थी लेकिन उसके अवशेष के रूप में आज बेट द्वारका और गोमती द्वारका नाम से दो स्थान हैं। द्वारका के दक्षिण में एक लंबा ताल है, इसे गोमती तालाब कहते हैं। इसके नाम पर ही द्वारका को गोमती द्वारका कहते हैं। गोमती तालाब के ऊपर नौ घाट हैं। इनमें सरकारी घाट के पास एक कुंड है जिसका नाम निष्पाप कुंड है। इसमें गोमती का पानी भरा रहता है। 


बडिमालिका मन्दिर: स्वर्गको एक टुक्रा

   
(साभार-लबराज पाध्याय, - फेशबुकबाट)

प्राकृतिक सुन्दरता, फरक भौगोलिक अवस्थिती, बिभिन्न जातजाती, भेषभुषा र आफनो बेग्लै स्वतन्त्र पहिचान बोकेको सुदूर पश्चिमाञ्चल बिकास क्षेत्र राष्टिय बिकासको सूचिमा पछाडी पारिदै आएको छ । हाम्रो देशमा भएका प्राकृतिक स्रोत, बन जंगल, नदी नाला, पहाड, पर्वत, जडिबुटि, धार्मिक सम्पदा तथा प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण भु भाग सुदूर क्षेत्रमा प्रशस्तै हुदा हुदै पनि यसलाई बिकासको गतिमा पार्न सदियौ देखि पन्छाईएको छ वा पन्छिएको छ यसको लेखाजोखा त गर्नै पर्छ र गरिदै पनि छ । यस्तै यि सम्पूर्ण स्रोत भएको यसै बिकास क्षेत्रको अझै सुदुर जिल्ला बाजुरा पनि एक हो । यस जिल्लामा प्रशस्त रुपमा स्रोत साधनहरु प्राकृतिक स्थल, धार्मिक स्थल, पर्यटकिय सम्भावना बोकेका क्षेत्रहरु रहेका छन् । देशको आर्थिक बिकासको लक्ष्यमा पर्यटकिय स्रोत भएकाले यस अभियानलाई यस जिल्लाका स्रोत स्थललाई पर्यटकिय स्थलहरु ब्नाउन सके सुदूर पश्चिम तथा देशकै आर्थिक बिकासमा टेवा पुयाउने देखिन्छ ।
यसरी पर्यटकीय स्थलहरु बजुरामा प्रशस्तै भए पनि यस क्षेत्रको महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल बडिमालिका मन्दिर पनि एक हो । यो मन्दिर समुन्द्रि सतहदेखि करिब १५ हजार फिट उचाईमा अवस्थित छ । बर्षको ४ महिना हिउ, ४ महिना पानी बर्षा र ४ महिना लगभग सफा मौसम हुने यस मन्दिर क्षेत्रमा ४ महिना जति त्यहाँको भ्रमण गर्न सकिने अवस्था छ । त्यस बेलामा सुन्दर प्राकृतिक दृष्यावलोकन त गर्न सकिन्छ नै यहाा रहेका अन्य जडिबुटी, बनस्पती, डाफे, मुनाल, कालिज, मृग, झारल, घोरल, बाघ, भालु आदी जस्ता जनावरहरु पनि आर्कषणका केन्द्र बिन्दु रहने गरेका छन । हाल सम्म राष्टिय रुपमा प्रचार प्रसारमा नआएको हुनाले यस क्षेत्र ओझेलमा परेपनि यसलाई प्रचार प्रसारको मुलधारमा ल्याउने हो भने यो क्षेत्र आर्थिक सम्बृद्धिका लागि कोशेढुगां साबित हुनेमा कसैको दुईमत नहोला ।
धार्मिक महत्व:
बडिमालिका मन्दिर हिन्दु धर्मवालम्बिका लागि धार्मिक आस्थाको केन्द्र बिन्दुका रुपमा रहेको छ । यहाा हरेक बर्ष जनै पूर्णिमाको सु अवसर पारेर मेला लाग्ने गर्दछ । मेला अवधिमा सुदूर पश्चिमाञ्चलका सम्पूर्ण जिल्ला, कर्णाली अञ्चलका तथा अन्य जिल्लाहरु साथै भारतबाट पनि दर्शनार्थिको भिड लाग्ने गरेको छ । धार्मिक ग्रन्थ, स्वस्थानी ब्रत कथाको आधारमा यस क्षेत्रमा (मन्दिर) दक्ष प्रजापतिको यज्ञमा सतिदेबिले आत्म दाह गरेपछि शिवजीले उनको मृत शरिर बोकेर बिभिन्न स्थानमा घुम्ने क्रममा यहाँ पुगेर सतिदेबिको कुम पतन भई यस पर्वत (मलयागिरी पर्वत) मा देबी उत्पन्न भई बडिमालिका मन्दिर स्थापना भएको कथन छ । त्यसैले हिन्दु धर्मावलम्बिहरुले आफनो मनोकाक्षां पूर्ण होस भन्ने उद्देष्यका साथ यस मन्दिरमा दर्शन गर्न आउने गरेका छन । भनिन्छ, यदि शुद्ध मनले यहाँ देबिको दर्शन गर्न आउने हरेक तिर्थालुको मनोकांक्षा पूर्ण गरिदिन्छन । यस क्षेत्रमा बिभिन्न उमेर समुहकाले आफुलाई मिल्दो जुल्दो बर माग्छन भन्ने स्थानियहरुको कथन रहेको छ । यहाा बुढाबुढीले आफना सन्तानहरु सहि बाटोमा लागुन, सत्कर्म गरुन भन्ने खालका बरदान माग्छन भने युवाहरु आफनो सु स्वास्थ्यमा तथा जिवन साथी राम्रो पाईयोस अर्थात शिव पार्वतिको जस्तो होस भन्ने बर माग्ने गर्दछन साथै बिभिन्न रोग ब्याधीबाट ग्रसित ब्यक्तिहरु त्यसबाट छुटकारा पाउने मनोकाक्षांका सहित त्यहाा लाम लाग्ने गर्दछन ।
यस क्षेत्रको अर्को महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलमा त्रिवेणी धाम पनि रहेको छ । बढिमालिका मन्दिर देखि केहि घण्टाको दुरिमा अवस्थित त्रिवेणी धाममा तिर्थालुहरु पवित्र स्नान गर्नकालागि आउने गर्दछन । धार्मिक आस्था अनुसार मानिसले गरेको सत्कर्म बाहेकका कार्यहरु गरेको भए यहाा स्नान गर्दा सबै पखालिएर जाने विश्वास छ । त्यस त्रिवेणीमा नुहाउदा मानिसमा भएका रोगब्याधिहरु प्नि हटेर जाने विश्वास रहेको छ । साथै त्रिवेणीमा तिर्थालुहरुले आफना मृत पुर्वजहरुको अस्तु ल्याएर त्यहा अर्पण गर्दा उहाहरु स्वर्गमा बास पाउाने विश्वास पनि रहेको छ । बडिमालिका मन्दिर र त्रिवेणी बिचमा लौडिबिनायक मन्दिर, बासुधारा, भित्र पर्ने (भिर्गु ऋषि खसेको भनिएको ठाउा) आदि स्थलहरु पनि रहेका छन ।
त्यस्तै बडिमालिका मन्दिरको दर्शन पछि बाटोमा थुप्रै अन्य धार्मिक तथा पर्यावरणीय स्थलहरु रहेका छन । जसमा विष्णु पानी, धोबेलपुरिको दह, निगालसैन आदि ठाउहरु रहेका छन ।
पर्यटकिय महत्व:
बडिमालिका मन्दिरसंग आफनो छुटै धार्मिक महत्वको बिषय भएपनि यस मन्दिर जान आउन गर्नुपर्ने बिच बाटोमा प्रशस्तै यस्ता स्थलहरु छन जसबाट प्रचुर मात्रामा आन्तरिक तथा बाहय पर्यटकहरु भित्रयाई आर्थिक उपार्जन गर्न सकिने सम्भावनाहरु रहेका छन । बडिमालिका मन्दिर पुग्न बाजुर सदरमुकाम मार्तडी देखि जान आउन करिब ३,४ दिन लाग्दछ । सदरमुकाम बाहेक यस मन्दिर जान छोटो बाटोको रुपमा कैशाशमाण्डु गाबिसको नाटेश्वरी मन्दिर भएर जान सकिन्छ । यी तिन ठाउाबाट जादाा बाटामा थुप्रै मन्दिर, जडिबुटि, बनस्पति, बन्यजन्तु, पहाड, पर्वत, नदी, खोल्सा, झरना, आदि जस्ता पर्यटकलाई आर्कषित गर्ने खालका र उनीहरुका मुख्य खोजिका बिषयहरु त्यस क्षेत्रमा रहेका छन । त्यस बिचमा रहेका आर्कषणका मुख्य केन्द्र बिन्दुहरु निम्न छन ।
त्रिवेणी क्षेत्र
बाजुरा सदरमुकाम मार्तडी र छतारा गाबिसबाट बडिमालिका जादा बाटोमा पर्ने यस क्षेत्र ठूला ठूला पाटनहरुले भरिपूर्ण क्षेत्र हो । यहाा बिभिन्न प्रजातिका जडिबुटि जस्तै: पाचाऔले, यार्चागुम्बा, गुच्चाच्याउ, बिभिन्न सुगन्धित धुपका प्रजाति, बिष प्रजातिका जडिबुटि, मृगहरु, झारल, घोरल आदिले भरिभराउ क्षेत्र हो । यहाा बर्षा याममा गाउ बाट भेडा, घोडा, भैसिहरु चराउन ल्याउने गरीन्छ । यहाा मौसम सफा हुने हो भने त्यहाा चरिरहेका भेडा, घोडा, भैसी र अन्य जनावरको बथान एकदमै आर्कषक देखिने गरेका छन । यदि यहा मौसम सफा भएर बडिमालिकाबाट यो क्षेत्र हेर्ने हो भने स्वर्गकै टुक्रा हो भन्ने अनुभव हुने गरेको स्थानिय बासिन्दा बताउादछन । यस क्षेत्रमा जनैपूर्णिमाको अवसरमा जाने हो भने त्रिवेणी क्षेत्रका फुलहरु फुलेर गलैचाझै आर्कषक देखिने गरेका छन । त्यहाा रहेका, कहि उठेका, कहि दबेका देखिने गह्राहरु एकदमै आर्कषक देखिन्छन साथै ति गह्राहरुमा नागबेली आकारमा बग्ने ससाना पानीका मुहान र खोलाहरु एकदमै आर्कषक देखिन्छन ।
खेतिवेति: त्रिवेणी क्षेत्रमा रहेको अर्को अचम्म लाग्दो र आर्कषक दृष्यावलोकनको क्षेत्र हो खेतिबेति । यो क्षेत्रमा तराईका फाटमा झै यति उचाईमा धानका गह्राहरुझै मिलाएर धान रोपिएको जस्तै दृष्य देख्न सकिन्छ । यहा लगाएको जस्तो देखिने धान जस्तै तर नफलेको देखिन्छ । यी गह्राहरुमा यो बाली दुरी मिलाएर डोरी हालेर लगाएको जस्तो गरी बोटहरु रोपिएका छन । पौराणिक कथन अनुसार बर्षायाममा चराहरु बेसीतिर नहुनुको कारण त्यहा गएर खेति बेतिमा खेति गर्दछन रे ।
त्यसैले यस क्षेत्रमा भ्रमण गर्दा अथवा तिर्थयात्रामा जादा यो क्षेत्र घुम्नु पर्ने हुन्छ र आफु भाग्यमानि छु भनि देखाउन खेतीबेतीका गह्राहरुमा धानको बाला पाई आफु भाग्यमानि भएको महशुष गर्नु अवस्य प्रयास गर्नुपर्ने हुन्छ ।

Friday, August 9, 2013

मेलौली ; पर्यटनको अनुपम खानी


बैतडी जिल्लाका बहुसंख्यक गाबिसं हरुको नाम देवी देवताका नामले नामाकरण गरिएका छ । त्यसमा मेलौली पनि पर्दछ । मेलौली यहाको स्थानिय भगवतिको नाम हो । बैतडीका ६२ बटा चर्चीत गाबिसमध्ये मेलौली पनि एक हो, जो प्राकृतिक धार्मीक सास्कृतिक राजनितिक शैक्षिक हरेक दृष्टिबाट उल्लेखनिय छ।
पुरानो क्षेत्र बिभाजनको आधारमा मेलैाली तल्लो स्वराडको लगभग मध्य क्षेत्रमा बैतडी सदरमुकामबाट १२कोष टाढा अर्थात एक दिनको पैदल बाटोमा दक्षिण भेगमा पर्दछ । समुद्री सतहबाट लगभग सत्रसय मिटरको उचाईमा मन्दिर क्षेत्र पर्दछ। यसको क्षेत्रफल एकसय चौतिस रोपनी छ। बैतडी जिल्लाको यतिको उचाईमा सम्मपरेको दुबोले भरिपुर्ण स्थल एक मात्र मेलौलीको थलोचौर हो । हावापानी समशितोष्ण छ । हावाको सिरसिराहट बिहान बेलुकी चलिरहेको हुन्छ । देहीमाण्डैा र पाटनबाट जाने घारेटोबाटो यसै मेलौलीथान हुँदै सर्माली एवं पंचेश्वर जाने गर्दछ ।
पुरानो किवदन्तिलाई पनि स्विकार्ने हो भने खालीगाड महारुद्र गाबिसको भुल्यौडाबाट उचित ठाउँमा स्थापना गर्ने मेलौलीको गाथ अन्य ठाउँमा राख्दा स्विकारेनन र अन्तमा यसै चौरमा राखेपछि त्यहि बिराजमान भए । डोको उठाउदा हात आयो, गाथ त्यहि भुमिमा टासिन पुग्यो । डोको बोक्ने कत्यौरा बुढाको भुमिमा गाडेको टेक्ने मयलको लौरो पनि केही छिनमै हराभरा भयो । भन्न खोजेको त्यस प्रकृतिको अनुपम ठाउँलाई भगवतिले पनि तेह्रौँ सताब्दीमा आफूलाई ठूलो प्रेमले समाहित गरेको कारण त्यस ठाउको सुन्दरता दर्शनियता र सहजता नै हो ।
द्दारसैनीदेखि लिएर दवानी सम्मको लगभग चार किलोमिटर समथर डाँडाबाट दक्षिणमा अबस्थिति डडेल्धुरा भागेश्वर लेकको हराभरा दृश्याबलोकन पश्चिमा शिब नाथको उन्नत दर्शनिय लेक र भारतको चम्पाबत क्षेत्रका बिभिन्न पर्वतिय श्रृखलाहरु अलैाकिक उत्तरतिर अबस्थित बिशाल ग्वाल्लेक केदारको जँगलपारी मानसरोबर एबं सैपाल हिमशिखरका मनोहर छटाहरुले प्रकृति पारखिहरुको मन मस्तिष्कलाई बिहान बेलुका लोभ्याईरहेको हुन्छ । पुर्वतिर घनघस्याको लेक लगायतका बिभिन्न प्रर्वत श्रृखला देवराली भंज्यांगहरुलाई छिनाल्दै उदय हुने सुर्यले कसको मन लोभ्याउदैन र? जनकवि केरी धर्मराज थापाले पनि घण्टैासम्म त्यस चौरमा बसेर प्रकृतिमोहक लोकलहरी सुनाएको स्मरण बृद्दहरु गर्ने गर्दछन । स्थानिय कवि स्वर्गीय हजारी सिहँ साउद रचनाहरुको सृष्टि पनि यसै सुरम्य स्थलमा भएको थियो ।
धार्मीक स्थलको रुपमा सुदूर पश्चिमका प्रमुख शक्तिपिठमध्ये मेलौली पनि एक हो । संचारका माध्यमहरुबाट जसको बढी प्रसार प्रसार गरिन्छ,बाहिर जगतले पनि त्यहि मात्र प्रमुख हो कि भन्ने ठान्छ । यातायत सुबिधाले पनि त्यसलाई सहजता प्रदान गरेको हुन्छ । यि कुराहरुबाट ओझेलमा परेको मेलौली भगवतिको महिमा डोटी डडेल्धुरा बैतडीमा सताब्दीऔदेखि रहिआएको अझैपनि कार्तिक पुर्णीमा लाग्ने जात्रा जात को सहभागीताले दर्शाउने गर्दछ । एक सय चौतिस रोपनी क्षेत्रफल भएको चौरमा सुपको माण्डैशैली शिखरशैली भित्रको पगौडा शैलीले एक अर्को किसिमको बिशिष्टता प्रदान गरेको छ मेलैाली मन्दिरले । लगभग चार दिन सम्म रहने जात्रामा करैाडौको ब्यापार हुन्छ । नेजा ध्वजा आशा गुर्ज भानु भोकर लगायत पाचबाजाको साथ दशैा ब्यक्तिहरुले बोक्ने चन्डोलमा श्वेत फेटा र बागो लगाई सुन चादीको गहनामा सुशोभित धामीले हातमा चामर लिएर सुर्योदयको मुहुर्तमा लगभग एकघण्टासम्म धामी काम्दा अनुपम नै देखिन्छन दर्शकहरुलाई ।चौरको मध्यमा रहेको फलामे पिँङ सु प मा नै सबभन्दा अग्लो हुनुपर्दछ ।

यस मुल मंन्दिरको अतिरिक्त पोखरी स्थित भगवतिको भण्डार लाई आगर स्थित ठाकुर मन्दिरलाई पनि पगौडा शैलीमा नवनिर्माण गरेको छ। यि दुबै मन्दिर दर्शनिय छन। काँडा बजार स्थित शिब मन्दिर शिखर शैलीको नजीक टोल र गाउँहरुमा मष्टा गैसरे सिद्द भूतनाथ लाटो रतनपुरी आदीका देवस्थान माडौ र खुला देबस्थानका रुपमा स्थापित छन । बिभिन्न प्रर्वमा जातियता अनुसारले पुजाआजा गरिन्छ। मेलौली भगबतिका सहयोगी शक्तिका रुपमा यि देवि देवतालाई लिने गरिन्छ । एक दुईघण्टाको फरकमा रहेका प्रसिद्द मन्दिरहरुमा शिवनाथ महारुद्र ठाकुर मन्दिर उदयदेब ग्वाल्येक केदार गँगेश्वर आदी दर्शनिय धार्मीक स्थलका रुपमा बिद्यमान छन ।
मन्दिरको पश्चिम र ग्रीन बेल्टको ठीक मुनी देब्वा ओराड नामले एउटा गुफा छ । प्रबेशद्दार सागुरो भएको हुदा सबैलाई भित्र प्रवेश गर्न सक्दैनन् । गएका हरुबाट प्राप्त जानकारी अनुसार बिभिन्न देवि देबताहरुको प्राकृतिक मुर्तिहरु छन । उज्यालोको साधन लिएर मात्र भित्र हिडेर हेर्न सकिन्छ रे । स्थानिय बासीहरुको भनाई अनुसार मन्दिरको चौर मुनि हुदै दक्षिण पुर्वमा पर्ने देबु नौलासम्म ५७ सौ मिटर दूरीसम्म रहेको अनुमान गर्दछन । गुफा अनुसन्धानयोग्य छ। 

लामालेक बुढाघरभन्दा माथि लेकतिर अर्को गुफा छ। यसैको घर छेउमा १२० भन्दाबढी किसिमको जडिबुडि रहेको जानकारी आर्योवेदिक प्राबिधिक भुवन शर्माले भन्नु भएको थियो । बंसार जंगली टिमुर लोक्ताआदि जडिबुटिको उत्पादन-प्रशोधनको योजना बन उपभोक्ता महासंघले बनाएकोछ रे। यो भन्दामाथितिर तलावहरु पनि रहेका छन । अगाडि गएर दुईबटा बाटाहरु छुटिन्छन रे । यस किसिमका गुफाहरु सीमा र ग्वाल्लेकको बनमा पनि पाईन्छन । यि अझै खोजका बिषयहरु छन ।
मेलौलींमा चैतै दशै र अशोजको महिनाको बडा दशैमा नित्य ५ पुजा  र बली बिधान हुने गर्दछ ।कार्तिक पुर्णीमासीको जातमा बिभिन्न किसिमले मनोराजन हुने साँस्कृतिक पुराना र नयाँ सँस्कृतिको ब्यापक प्रयोग हुन्छ ।सँस्कृति भित्रको केही कुस्कारहरुलाई अहिले छोडिदै गएता पनि समायानुल नयाँको स्थापना गर्ने प्रयास नै रहेका छन ।
धर्म र सँस्कृतिको नाममा केहि बैश्य जातिका छोरी बहिनीहरुलाई देबदासी -देउकी बनाउने चलन चालीसको दशकमा समाज सेवी र पिडित समुदायले ठूलो प्रयत्नका साथ समाप्त पारियो । २०४२ सालतिर सरकारले कानुन नै निर्माण गरि यस प्रथालाई अबैध करार गरायो । नयाँ देबवासी बन्नेक्रम रुक्यो । लामो पुस्ता देखि बदनाम भएको समाजले चालीस यताका दशकमा शिक्षा रोजगारी र अन्य आधुनिक पेशामा ठूलो फडको मारेको छ ।
त्यसै अनुरुप धर्म र स्ँस्कृतिको नाममा मन्दिरमा बली गरिएका राँगाहरु दलित समुदायले खानु पर्ने प्रथा थियो ।गैर दलित समुदायले बोका मात्र खाने गर्थे । २०५८ सालमा तत्कालिन प्रधान मंन्त्रि शेरबहादूर देउवाको पालामा मठ मन्दिरहरुमा जातिय बिभेद गरिने छैन भन्ने घोषण पश्चात बैतडीको पुरचौडी मल्लादेही गाविसको डिलाशैनी भगवती मंन्दिरमा स्थानीय दलित समुदायले भाद्र १गते नै मन्दिर प्रबेश गरेका थिए ।यो अभियान बैतडी जिल्लाभरी नै फैलेको थियो । र यसले जिल्लाभरी नै ठूलो बिबादको सृजना गरेको थियो ।दलित समुदायले आफूहरु बिभेदित हुने कारणहरुमध्ये अरुले सिनो ढेरो भनेर घृणा गर्ने पदार्थ आफूले प्रयोग खाने गरे वाफत हो भन्ने ठहर गरि बहिस्कार गरेपश्चात अझै पनि बिबादित अबस्थामा खाने नखाने बिच द्दन्द्द कायम छ।
सुपको नै प्रसिद्द चाड गौरा प्रर्व यस मन्दिर र गाउँमा सबभन्दा लामो समयसम्म रहने गर्दछ । भगबति, कौरब र पान्डब तथा रामका कथाहरु ठाडो खेलको रुपमा ढौलक मजुरा बजाई युबा बृद्दहरु ठूलो श्रदा एवं कलात्मक ढंगले खेल्छन । महिलाहरु अठेबाली पार्नेकाम पौराणिक पृष्ठभूमि झल्काउने किसिमले गर्नु हुन्छ ।देउृदा खेल महिला पुरुष ले ब्यापक रुपमा खैल्ने गर्छन । मणिलेक हाईस्कुल का प्रअ उत्तम चन्दको कार्यकालमा मेलैली क्षेत्र कला सँस्कृतिको उर्बर काल रहयो । प्रवासी नेपाली उत्सादलाइ मणिलेकमा शिक्षक बनाई शास्त्रीय आधुनिक गीत ठूलो प्रशिक्षण र प्रयोग गराइयो । यहाका परिबार समुदायले यसको ठूलो लाभ प्राप्त गरयो । लाल राम दमाई नामुद तब्ला उत्साद बने । शिक्षक गोपाल राम र भाई मनोहर हारमोनियम बादक गीतकार गायनका साथै नृत्यकार पनि रहे । मनोहर परियार अझै पनि क्यासेट निर्माण गर्नुका साथै प्रगतिशिल गीतहरुलाई आधुनिक लोक र शास्त्रीय रुपमा सास्कृतिक संगठनको माध्यमबाट यस क्षेात्रमा क्रियाशिल देखिन्छन । देउताहरुका जागर गाउनु पनि लोप हुदै गइरहेको प्राचिन सँस्कृति हो । शिबद्दारा मन्दिर यस क्षेत्रको सबभन्दा ठूलो वाणिज्य केन्द्र काडाबजार कै छेउमा पूवैतिर एउटा सुन्दर गुम्बाकार शिब मन्दिर अबस्थित छ। शिबरात्रीको समय यहा ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ ।
यि जात्राहरुमा महिलाहरुले लगाउने पुराने पहिरन आडगो घागरो पिछैडो लगाएका बृद्दाहरु अझै पनि देख्न सकिन्छन्। अंग्रेज कालका चादीका भिक्टोरियन कम्पनीमाला, झूमझूमी बाला, नथू मुदडा, पैडामा सु सज्जित महिलाहरु ठूलो सान र सौकको साथ खेल खेलेको देख्न सकिन्छ ।




नासियो काठमाडौं



साभार-फुर्पा तामांङ, हिमाल खबर (मंगलबार , १५ साउन २०७०)

सन् १९९९ को ठीक यो वेला म जर्मनीको हाम शहरछेउको इन्ट्रोप नगरमा थिएँ। एक साँझ् खानपिनपछि मेरा घरबेटी माइकल ब्यान्स्ले दूध र बियरका बोतलका साथै अरू फाल्ने चीजहरू साबुन पानीले धोएको देखेर मैले यो केका लागिभनेर सोधें। 
उनले आफ्नो काम सकेर मुस्कुराउँदै लामो व्याख्यान दिए– “नेपालमा तपाईंहरू यस्ता चीज जहाँ पायो त्यहीं फाल्नुहुन्छ। त्यहाँ दिसाको पोका समेत झयालबाट सडकमा फालेको म स्वयंले देखें। यहाँ त्यस्तो गरे दण्डित हुनुपर्छ।
यस्तो उत्तर आउने अन्दाज भएको भए म यो कुरा उठाउने नै थिइनँ। मसँग लज्जित हुनु बाहेक अरू उपाय थिएन। तर, ब्यान्स्ले त्यत्तिमै छाडेनन्।
उनी जारी भए, “हामीले निकालेको फोहोर यसरी सफा गरेर कन्टेनरमा फाल्यो भने उठाउनेेहरूलाई घिन लाग्दैन, रिसाइकल गर्न पनि सजिलो होला। उठाउन ढीलो भए दुर्गन्ध फैलँदैन। हामी जर्मन नागरिक भएकोले हाम्रो घर, टोल र शहर फोहोर हुनुहुँदैन। यूरोपभरमै जर्मनी सफा मानिन्छ। प्राकृतिक सौन्दर्यको हिसाबले जर्मनीलाई नेपालसँग दाँज्नै सकिन्न। तिमीहरूले पनि यस्तै गर्‍यौ भने नेपाल झ्न् सुन्दर हुनेछ। नागरिकले चाह्यो भने सरकारले भन्दा धेरै काम गर्न सक्छ।
परम्परा र काठमाडौं
म हिमाली जिल्ला रसुवाको ठूलोभार्खुमा जन्मेंहुर्कें। हाम्रोतिरका बौद्धमार्गीहरूमा काठमाडौंलाई टाढाबाटै ढोग्ने सदियौं पुरानो परम्परा छ। यो ढोग यहाँका राजा, शासक वा सामन्तहरूलाई होइन, काठमाडौं पुण्यभूमि भनेर हो। हाम्रो भेगले काठमाडौंलाई ठूलो सभ्यताको रूपमा चिन्दछ। उपत्यकाका स्वयम्भू, बौद्ध, अरू गुम्बा, मठमन्दिर तथा पाटीपौवाहरूको चर्चा केरुङ, जोङ्खा, शिगात्से र ल्हासासम्मै हुन्छ।
भोटेली तामाङहरू काठमाडौंलाई बल्बु ल्हायी सिङ्गम्अर्थात् देवदेवीको भूमि र याम्बुभनिन्छ। याम्बु ह्याबुशब्दबाट अपभ्रंश भएको हुनसक्छ, जसको अर्थ सुन्दर, कुशलमंगल हो। बूढापाकाहरू अहिले पनि यो उपत्यकालाई याम्बु नै भन्छन्। पुराना पुस्ताले असन बजारको सुन पसललाई लिएर गीतै बनाएको छ– ‘याम्बु असेन ठोम्ला सेर्की कावा चु।
नुवाकोटको ककनी भन्ज्याङ (क्ष्याछल/क्ष्याँज्यल गङ) आइपुगेपछि काठमाडौं देखिन्छ। त्यहीं भारी बिसाएर काठमाडौंलाई तीनपटक ढोग्ने चलन थियो। क्ष्याछल/क्ष्याँज्यल गङभनेको काठमाडौंलाई ढोग्ने/दर्शन गर्ने डाँडो हो। छ्याछल गङले तेबे याम्बी आठा थोङ्सोङ’ (डाँडाबाट हेर्दा काठमाडौंमा सरकारी अड्डाहरू पनि देखियो) भन्ने गीतै छ। तर, यत्रो श्रद्धा परम्परा रहेको काठमाडौंलाई हामीले बर्बादै पारिसक्यौं।
परम्पराहरू हराउँदै जाँदा काठमाडौंको बाहिरी स्वरुपसँगै भित्री गुणहरू पनि स्वतः निखि्रंदै गएको छ। औलो नलाग्ने, सर्पबिच्छीले नटोक्ने, पेशाव्यवसाय र धार्मिक दृष्टिकोणले स्वर्गीय काठमाडौं उपत्यकामा हिजोआज मंसीरमा पनि मच्छर लाग्छ। फागुन नलाग्दै हपहपी गर्मी हुन्छ। वरिपरिका हरिया डाँडा र अलिपरका हिमालहरूले बाह्रै महीना दिने शितलु कंक्रिटले भरिन लागेको यो खाल्डोलाई अपुग हुन थालेको छ। हामीले स्वयम्भूनाथको आँखै अगाडि काठमाडौंलाई बिगारिसक्यौं। यसमा कसैलाई पछुतो छैन, बरु होड छ।
राजधानी भएकोले ७५ वटै जिल्लाबाट काठमाडौं आउनुपर्छ। सरकार, रोजगारी, व्यापारव्यवसाय यहीं छन्। दाम भएकाहरूको लागि गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा यहीं छ। हिमालको हुम्ला र तराईको तौलिहवादेखि पूर्वी पाँचथरको पौवाभञ्ज्याङ र पश्चिम बैतडीको झुलाघाटसम्मका नेपालीलाई काठमाडौं आउनुपर्ने बाध्यता छ। नेपालका कुनै शहर पनि काठमाडौंको विकल्प बन्न सकेको छैन। र, यो निर्विकल्प नै काठमाडौं दशा बनेको छ।
सभ्यतासंस्कृति जतिसुकै समृद्ध भए पनि हामी नेपाली सुसंस्कृत भएनौं। नेता, पार्टी र सरकार जनता अनुसारकै हुन्छ। कुरा जतिसुकै अप्रिय भए पनि काठमाडौंको विनाशको सन्दर्भमा हामी सबैले आआफ्नो अनुहार ऐनामा हेर्नै पर्छ। सरकार कमजोर छ, हामी नागरिक अनुशासनहीन छौं। हाम्रा धर्महरूले नदी शुद्ध राख्नुपर्ने कुरा भनेको हामीलाई थाहा छ। प्रकृति पुज्ने हामी आफूलाई स्वास्थ्य विज्ञान बुझ्ेका पनि ठान्छौं, तर काठमाडौं उपत्यकाको नदी प्रणालीसँगै सभ्यता सिध्याउने पनि हामी नै भयौं।
म २०४८ मंसीरमा पहिलो पटक काठमाडौं आउँदासम्म यो उपत्यका विरुप भइसकेको थिएन। बालाजुदेखि सोह्रखुट्टेको बीचमा उर्वर खेत थियो। खुसिबु र ढल्कोतिर टनाटन तरकारी फलेका थिए। क्षेत्रपाटीतिर पनि खुला ठाउँहरू थिए। वागमती, विष्णुमती, टुकुचा (इक्षुमती) धोवी खोला (रुद्रमती) मा बकुल्लाले माछा ढुकेको र कोहीकोही बल्छी खेलिरहेको पनि देखेको हुँ। अहिले सबैतिर घरैघर छन्। नदीहरू मंसीर नलाग्दै बग्न अक्षम हुन्छन्। वागमतीलाई मृत नदीभन्दा हामीलाई विद्वान भए जस्तो लाग्छ।
खुला आर्थिक नीतिसँगै गलैंचा लगायतका उद्योगकारखानाहरू धमाधम खुले। जग्गा किनबेच तीव्र भयो। अनगिन्ती कारखाना र घरको फोहोर सोझ्ै नदीमा खसालियो। अन्त कतै नपाइने पानीमा ढल मिसाउने अधिकार काठमाडौंवासीले लिए। माओवादीले सशस्त्र द्वन्द्व थालेपछि काठमाडौंमा बसाइँसराइको ठूलो चाप पर्‍यो। काठमाडौं सभ्यतालाई थोत्रा गाडी र कमसल तेलको धूवाँले धुम्म पारेको छ। सडकमा फोहोर फालेर सरकारलाई गाली गर्ने शहरी हामी नै भएका छौं।


Tuesday, July 30, 2013

नदुखेको दार्चुला


राजधानीलाई मुलुकको मुटु र मस्तिष्क दुवै हो भन्छन्। त्यसो हुँदो हो त देशको जुन भागमा चोट लागे पनि काठमाडौंलाई दुख्नुपर्थ्यो। तर, यसपटक काठमाडौंलाई दुखेन दार्चुला! प्रशासकहरूको शासन भएकाले सरकारी संयन्त्रले जनतालाई हेपेको त हैन? लाएअराएको गर्ने, आफू अग्रसर नहुने अनुहार नहुने भनिएको कर्मचारी तन्त्रमा संवेदनशीलता नदेखिनु स्वाभाविकै पनि होला तर राजधानीका बासिन्दालाई समेत दार्चुला दुखेजस्तो देखिएन। हुनत, खानेपानीसमेत कालोबजारमा किनेर खान अभिशप्त काठमाडौंवासीले चिन्ता पनि पो के केको मात्रै गरुन्!
दार्चुलाको बाढीले भारतसँग विवाद पनि जन्मायो। नेपाली कांग्रेसका नेताहरूले भारतको धौलीगंगा जलविद्युत् परियोजनाको बाँधको ढोका अकस्मात् खोलिएकाले महाकालीले त्यसभन्दा तल ठूलो विध्वंश मच्चाएको दाबी गरे। केहीले कांग्रेसका नेताले भनेको भएर पत्याएनन्। केही भारतका विरुद्ध बोल्न रुचाएनन्। काठमाडौंस्थित भारतीय दूतावासले खण्डन गर्नेबित्तिकै नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालय पनि भारतलाई सफाइ दिन हतारियो। तर, विवाद सामसुम भने भएन बरु, जनस्तरमा पुग्यो। दार्चुलाबाट आएका समाचारबाट पनि बाँघकै कारण बाढीले ठूलो विध्वंश मच्चाएको दाबी पुष्टि हुँदैगयो। बाढी पीडित क्षेत्रको निरीक्षणमा गएका सरकारका मुख्य सचिवले नै स्थानीय जनसमुदाय बाढीलाई प्राकृतिक प्रकोपमात्र मान्न तयार नभएको खुलासा गरे। ( यसैबीच सञ्चारकर्मी द्वय गिरीश गिरी र अर्पण श्रेष्ठ दार्चुलै पुगेछन्। अर्पणका तस्बिर र गिरीशका समाचारले त्यहाँको चित्र धेरै  स्पष्ट हुन्छ। यसअघि दार्चुलाको अवस्थाबारे नागरिकमा प्रकाशित विक्रम गिरीका समाचार र तस्बिरहरूमा पनि त्यहाँको व्यथा र कथा व्यक्त भएका थिए। तीमध्ये असार १३, २०७० नागरिकमा छापिएको एउटा तस्बिरले मन छोएको थियो। अस्थायी तटबन्ध बनाउन श्रम गर्नेहरूमा सबै महिलामात्रै देखिएका छन्। पुरुषहरू कता गए? बलको काममा त महिलाभन्दा पुरुषहरू नै अघि सर्नुपर्ने हो! )
विध्वंश त महाकाली पारि झन् धेरै भएको छ। तर, उता प्रकृतिलाई बढी जिम्मेवार ठानेर चित्त बुझाउने बाटो छ। हुनत, उत्तराखण्ड सरकारले मौसमविद्को सुझावलाई गम्भीरतापूर्वक लिएका भए त्यति धेरै क्षति नहुने रहेछ। जुन १३ देखि १५ सम्म धेरै पानी पर्ने हुनाले तीर्थालुलाई जान नदिन र रैथानेलाई सुरक्षित ठाउँमा सार्न मौसम विभागले सुझाव दिएको रहेछ। दी टाइम्स अझ इन्डियाको ३० जुनको अनलाइन संस्करणमा लेखिएको छ।
यताका बासिन्दालाई सम्झँदा दुःख लागेको र रिस उठेको हुनुपर्छ। गिरीशले सेतोपाटीमा प्रकाशित समाचारमा दिएको धौलीगंगा बाँधको ढोका खोल्नुको कारण बढी तर्कसंगत छ। पहिले बाँधमा पानी टम्म भर्न ढोका धुनियो। पछि बाढीमा बगेर आएको ढुंगामाटो तालमा थेग्रिन थालेपछि बाँधै भत्कने डरले हतारमा ह्वात्तै ढोका खोलियो। त्यसैबाट ठूलो क्षति भयो। यस्तै भएको हुनसक्छ। अर्को, उताजस्तो तटबन्धका विभिन्न प्रकारका संरचना यता बनेका रहेनछन्। अनि उता छेकिएपछि बाढीको वेग यता पस्ने नै भयो। आफ्नोतिर जोगाउनु त राम्रै हो तर छिमेकीलाई नोक्सान नपारीकन गर्नुपर्थ्यो। त्यसैले चित्त दुखेको र रिस उठेको हुनुपर्छ दार्चुलावासीको।
नेपाल सरकारले यता पनि तटबन्ध गर्नु पर्‍यो भनेर भारतसँग सहयोग मागेको छ रे। क्षतिपूर्तिबापत मागिएको हैन भने त्यो पैसा नमाग्नै बेस हुन्थ्यो। हो, भारतले एकतर्फी रूपमा बनाएका संरचनाले नेपाललाई पारेका क्षतिको विषय भने उठाउनुपर्छ। भारत माने दुवैतिरको संयुक्त योजना बनाएर निर्माण कार्य अगाडि बढाउन हुन्छ। नत्र, ऋण लिएर पनि नेपालले आफ्नोतिरको आफैँ बनाउनुपर्छ। यसमा भारतसँग भिख लिनु त पाप पखाल्ने मौका दिनुमात्रै हो। जेमा पनि आश गर्ने भएर त हेपेका हुन् नि छिमेकीले!
सरकारले सहयोग नगरेको गुनासो बाढी पीडितले गर्न थालेका छन्। हुन पनि आपतकालनि अवस्थामा यति पैसा दिने भनेर प्रचार गर्नु पुनर्स्थापनाको कखर नजानेको प्रमाणमात्रै हो।  काम कति गर्नुपर्छ सबै गर्ने भने भइहाल्छ। गर्नुपर्ने काम निस्कँदै जान्छ, हुँदै जान्छ। वास्तवमा बजेट विनियोजनको नेपाली शैली नै समय सुहाउँदो छैन। सोभियत कालको वार्षिक योजना प्रणाली अहिलेसम्म चलाइएको छ। के गर्ने हो काम निधो गरेपछि बजेटको खाँचो हुँदै हुँदैन। राम्ररी विधि पुर्‍याएर खर्च गर्ने हो भने अहिले विनियोजित पैसा यसै पनि सकिँदैन। कुनै वर्ष पनि विकास बजेट पूरै सकिएको छैन त!
यो सरकार जुद्धशमशेरको पालामा जति पनि उत्तरदायी र संवेदनशील देखिएन। त्यति बेलाकोजस्तो बुद्धि पनि देखिएन। दार्चुलाको पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक भए अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग सार्वजनिकरूपमै मागे हुन्छ। विशेषगरी आर्थिक र प्राविधिक सहयोग बाहिरबाट पाउन सकिन्छ। यस्तै स्वास्थ्य, शिक्षाका लागि आवश्यक जनशक्तिको सहयोग देशभित्रैका विश्वविद्यालयहरूबाट लिन सकिन्थ्यो होला। शिक्षा कलेज र शिक्षण अस्पतालका लागि पनि विद्यार्थीलाई सिकाउने राम्रो मौका हुनसक्थ्यो।
गएको बिहीबार नागरिक दैनिकको पहिलो पेजमा छापिएको तस्बिरमा तटबन्धका लागि काम गर्दै गरेकाहरूमा एक जना पनि पुरुष देखिँदैनन्। समाचार महत्वका लागि पत्रकारले महिलाहरूकोमात्र तस्बिर खिचेका हैनन् भने त्यसले गम्भीर संकेत गरेको छ। त्यहाँ पुरुष श्रमिकको अभाव छ। महिलालाई बढी काममा जोताएर परिवारभित्रै पनि थप शोषण गरिन्छ। महिलाले रोजगारी पाएका छन् तर यसरी नारीहरूमाथि मात्र बोझ थुपारिनु न्यायोचित त  होइन।
दार्चुलाको अवस्था आपतकालीन हो कि हैन? क्षतिको मूल्यांकन गर्ने र सहयोग दिने भनेर पर्खेर बस्ने कि काम थालिहाल्ने? अलमलमा नपरीकन उद्धार र प्रारम्भिक पुनर्स्थापना कार्य सेनाको जिम्मामा दिए हुन्छ। भारतको उत्तराखण्डमा पनि सेना नै खटिएको देखिन्छ त! हाम्रो सेनालाई खटाउन किन नहुने?
सदरमुकामबाहेक अरू ठाउँमा पनि क्षति पुगेको हुनसक्छ। राज्यले तिनलाई पनि बिर्सन त हुँदैन। धेरैजसो सदरमुकामबाहेक अन्त नहेर्ने नदेख्ने बानी हुन्छ सरकारको। राज्य सदरमुकाममा सीमित रहने जो गरेको छ। यसैले क्षतिको मूल्यांकन गर्दा गराउँदा सदरमुकामबाहेकका ठाउँमा पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ। कसैले पनि राज्यले उपेक्षा गरेको ठान्न नपरोस् न!
बाढी पीडित सबैको अवस्था उस्तै हुँदैन। सदरमुकाममा घरमात्र भएका र दिनहुँ बनीबुतो गरेर खानेका लागि कमाएर खानसक्ने नहुँदासम्म खानेकुराका साथै अरू अत्यावश्यक सहयोग पनि दिनुपर्छ। तिनलाई लुगाफाटोको पनि खाँचो हुन्छ। छोरीछोरीलाई स्कुल पठाउन किताब, कापीलगायतका अरू सहयोग आवश्यक हुनसक्छ। यस कोटीमा पर्नेहरूलाई पुरानो घडेरी फेरि घर बनाउन मिल्ने छैन भने तत्कालका लागि बस्ने ठाउँ र केहीपछि घर जग्गा र पैसा पनि दिनुपर्छ। टाढा बसाइँ जान उनीहरू इच्छुक नहुन सक्छन्। सदरमुकामको छेउछाउमा बस्दा पाइने रोजगारी अन्यत्र त पाइँदैन।
पीडितहरू व्यापार व्यवसाय गर्नेहरू होलन्। यिनको क्षति धेरै भए पनि बाँच्ने आधार केही बाँकी हुनसक्छ। उनीहरूको घर मर्मत गरेर काम चल्ने हुनसक्छ। अन्तै कतै आफ्नै जमिन पनि हुनसक्छ। घर बनाउँदै गरौँला व्यापार सुरु गरिहालौँ भन्ने सोचमा हुनसक्छन् उनीहरू। यिनलाई सरकारले सहायताभन्दा पनि बैंकहरूसँग कारोबारका लागि जमानी बसेर सहजीकरण गरिदिए हुन्छ। सरकारले सित्तैमा बाँड्ने चामल वा लुगाफाटामा यिनले खासै लोभ गर्ने पनि छैनन्। यसैले यस पौरखी वर्गको आवश्यकता पनि सही तरिकाले सम्बोधन गरिनुपर्छ। सरकार जमानी बसेर पहिले बैंकहरूलाई निश्चित रकम दिन भने हुन्छ। सरकारले ब्याज तिरिदिने, ब्याजका अनुदान दिने र ऋणको बिमा गरिदिने गर्नसक्छ। आर्थिक गतिविधि सुरु भए सरकारले धेरै दिइरहनु पर्नेछैन। आर्थिक क्रियाकलापमा सहजीकरण र लगानी जुटाउने काम गरे पुग्छ।
किसानहरू पनि बाढीको चपेटामा परेका होलान्। तिनको जमिन बगर हुनपुगेको हुनसक्छ। माग्न मन नभए पनि अर्को बाली आउन्जेल बाँच्न यिनलाई सहायता जरुरी हुन्छ। यस्तै, तिनको जमिन जोगाउन तटबन्ध बनाउनुपर्ने हुनसक्छ। कुलो भत्किएको हुनसक्छ। बगर बनेको बारीलाई खेती योग्य बनाउन समय लाग्छ तर केही बाली बगरमै पनिलगाउन मिल्छ। सरकारले यिनलाई त्यस्तो विकल्पका लागि प्रेरित र सहयोग गर्नुपर्छ। यिनले पनि बिस्तारै आफैं कमाएर खानेछन्।
बाढीमा परे पनि सबै ध्वस्त नभएको तर अहिले नगद हातमा नभएकाहरू पनि होलान्। आफैँ सहायता लिनसम्म पनि आउन नसक्नेहरू पनि हुनसक्छन्। बालबालिका र बूढाबुढीलाई सहायता गर्दा प्राथमिकता दिइनुपर्छ। यस्ता कार्यमा सरकारलाई सामाजिक संघसंस्थाले सघाउन सक्छन्।
विपत्तिको बढी मार स्वास्थ्य र शिक्षामा पर्छन्। यसैले त्यस्ता सेवा यथाशीघ्र राम्ररी सञ्चालन गराउन ध्यान पुग्नुपर्छ। विद्यालय कति बिग्रेका छन्? केटाकेटीका पाठ्य पुस्तक छन् छैनन्? मर्मत गरेर काम चलाउने कि नयाँ बनाउनेजस्ता विषयमा तत्काल ध्यान जानु जरुरी छ। असल मनसाय भएका अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था विद्यालय निर्माणमा सहयोग जुटाउन अग्रसर हुनसक्छन्।
अस्पतालको दुरवस्थाको समाचार आइसकेको छ। जनशक्ति पनि पक्कै कमै छ। आपतकालीन अवस्थामा अस्पताल पालमा पनि चलाउन सकिन्छ तर चिकित्साकर्मी त चाहिन्छन्। शिक्षण कलेजहरूसँग आग्रह गरेर पनि दार्चुलामा आवश्यक चिकित्साकर्मी पुर्‍याउन सकिन्छ।
आपतकालअनुरूप सार्वजनिक निर्माण कार्य गर्न गराउन प्रचलित नियमले अप्ठेरो पारे त्यस्तो बाधा फुकाउनुपर्छ। श्रम प्रधान प्रविधि अपनाएर निर्माण कार्य थालियो भने स्थानीय जनताले रोजगारी पाउने छन्। निर्माण र सेवा व्यवसाय फस्टाउने छ। नियत नराम्रो भए जति कडा नियम बनाए पनि भ्रष्टाचार हुन्छ। नियत राम्रो भए नियम खुकुलो बनाउँदैमा केही बिग्रँदैन।
दार्चुलाको पीडामा काठमाडौंलाई दुख्छ भन्ने प्रमाणित गर्नुपर्छ। सबैभन्दा ठूलो त पीडितका मनमा राज्यप्रति विश्वास जगाउने काम  हो। दुर्भाग्य, यसैको सबैभन्दा कमी छ
(साभार-समानान्तर Samanantarमा गोबिन्द अधिकारीको लेखबाट)